نوع مقاله : مقاله پژوهشی
عنوان مقاله English
نویسنده English
This study examines the nature, status, and characteristics of “moderate reason” as an intellectual and practical virtue within the Islamic tradition. Moderate reason is an ethical‑epistemic faculty that, through harmonizing and governing all human faculties, brings about existential balance and unites knowledge and action on the path of human perfection. Rooted in human nature (fiṭra), this form of reason is inseparably linked to religious orientation and moral commitment. It is faith‑centered, viewing true faith as more than logical assent-encompassing practical commitment and spiritual experience. Recognition of the gradational (tashkīkī) nature of reality and knowledge, along with epistemic humility and awareness of cognitive limitations, are among its key features. An analysis of Qur’anic verses and traditions of the Ahl al‑Bayt (a) alongside the views of Muslim thinkers shows that moderate reason- manifested in the integration of theory and practice- constitutes the foundation of perfected reason in the Islamic tradition. The conclusion underscores the importance of moderate reason as a comprehensive and effective framework for understanding religion, capable of offering a living, guiding interpretation of religion in the pursuit of truth and goodness.
کلیدواژهها English
نتیجهگیری
1- عقل اعتدالی با پذیرش ترکیب اتحادی علم و عمل، نظریهای جامع در فهم و تحقق دین ارائه میکند که میتواند خلأهای احتمالی نظام آموزشی و پژوهشی رایج در رشتههای فلسفی–کلامی را جبران کند.
2- عقل، گاهی به عقل نظری محض فروکاسته شده و قوهای انتزاعی دانسته شده است که غایتش کشف و اثبات گزارههای کلی است و ازاینرو ارتباط ساختاری آن با قوای عملی، اخلاقی، ایمانی و تجربه زیسته نادیده گرفته شده است. چنین عقل مجزایی، هرچند توان بالایی در استدلال دارد، از کارکرد راهبری و هدایت واقعی انسان در مسیر کمال محروم است.
3- عقل اعتدالی صرفاً قوه استدلال و بحث نیست، بلکه «ملکهای اخلاقی–معرفتی» است که با مدیریت و هماهنگسازی همه قوای نفس، اعتدال وجودی را محقق میکند. این عقل، معیار سنجش و تنظیم قوای عملی (شهوت و غضب) و قوای ادراکی (حس، خیال، وهم، عقل نظری) است.
4- مبنای عقل اعتدالی، فطرتی است که سرشتی الهی دارد و جهتگیری انسان را بهسوی حقیقت و خیر شکل میدهد و در قالب شریعت تفصیل یافته است. در این رویکرد، شریعت، نقشه عملی مسیر انسان بهسوی کمال را فراهم میآورد و اخلاق، ابزار تحقق آن را به دست میدهد و با پیوند همه اینها نفس به مرتبه معرفت دست مییابد.
5- دینمحوری و اخلاقمداری در این چارچوب دو ستون غیرقابلِتفکیک خواهند بود و هرگونه تلاش عقلانی که از فطرت، دین و اخلاق جدا شود به نهایت مطلوب راه نمیبرد.
