عقل و دین

عقل و دین

بررسی دغدغه «مهندسی ژنتیک و تغییر هویت انسانی» بر اساس مبانی فلسفی ملاصدرا و ابن‌سینا

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
ملیحه خدابنده بایگی 1
مهدی بیات مختاری 2
مصطفی مؤمنی 3
1 استادیار، گروه معارف اسلامی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران،
2 دانشیار دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه نیشابور، نیشابور، ایران
3 دانشیار گروه معارف اسلامی، دانشگاه علوم پزشکی سبزوار، سبزوار، ایران
چکیده
پیشرفت‌های علمی از اوایل قرون رنسانس به بعد چالش‌های زیادی برای متفکران و خداباوران به‌وجود آورده است. همین چالش‌ها بود که طرح مسئله رابطه علم و دین را ضروری ساخت. زیست­شناسی و به تبع آن ژنتیک، موجب ایجاد چالش‌های عمیق در این زمینه گردید. کشف مولکول‌های DNA و ژنوم‌های انسانی و توانایی متخصصان در تغییر آرایش ژنی انسان، از عمده مواردی بود که زمینه بحث گفتگو بین این دانش و اندیشه مذهبی را بیش از پیش فراهم ساخت. پرسش‌‌ها و شبهات متعددی در این زمینه مطرح است که در این نوشتار با روش توصیفی-تحلیلی، بر این چالش تمرکز شده است که آیا مهندسی ژنتیک انسان و دستکاری آن منجر به تغییر هویت انسان نیز می‌گردد؟ نگارندگان مدعی­اند که برحسبِ نگاه دقیق به مبانی حکمت مشاء در نفس­شناسی و نیز با لحاظ جسمانی‌الحدوث بودن نفس در حکمت متعالیه، تغییرات ژنتیکی می­تواند بر نفس و احوالات آن تأثیرگذار باشد و با دقت در مبانی حکمت مشائی و صدرایی این دغدغه مرتفع نمی­شود. در این نوشتار این ادعا را با بیان مبانی این دو نظام فلسفی تبیین کرد‌هایم.
کلیدواژه‌ها
ژنتیک
حدوث نفس
هویت انسانی
ابن‌سینا
ملاصدرا
موضوعات

عنوان مقاله English

Investigating the Concern of "Genetic Engineering and Changing Human Identity" Based on the Philosophical Foundations of Mulla Sadra and Ibn Sina

نویسندگان English

Malihe khdabandehbaigi 1
Mehdi Bayatmokhtari 2
Mostafa Momeni 3
1 Assistant professor, Department of Islamic Studies, Payam Noor University, Tehran, Iran,
2 Associate professor, Neishabur University, Faculty of Humanities, University of Neyshabur, Neyshabur, Iran
3 Associate Professor, Department of Islamic Teachings, Sabzevar University of Medical Siences, Sabzevar, Iran
چکیده English

Science advances from the beginning of the Renaissance have created many challenges for thinkers and believers. Such challenges that made it necessary to raise the issue of the relationship between science and religion. Biology and consequently genetics caused deep challenges in this field. The discovery of DNA molecules and human genomes and the ability of experts to change human genetic makeup were among the main things that provided the basis for discussion between this knowledge and religious thought more than the time before it. There are many questions and doubts in this field. In this article, with a descriptive-analytical method, we have focused on the challenge of whether human genetic engineering and its manipulation lead to a change in human identity or not. The authors claim that according to a careful look at the foundations of Hikmat al-Mashah in the knowledge of soul (marefat-al-nafs) and also from the physical aspect of the existence of the soul in transcendental wisdom, genetic changes can affect the soul and its conditions, and this concern cannot be resolved by carefully looking at the basics of Hikmat al-Mashai and Sadrai. In this article, we have explained this claim by stating the basics of these two philosophical systems.

کلیدواژه‌ها English

Genetics
emergence of self
human identity
Ibn Sina
Mulla Sadra.analysis
Shirk
surah Saba

نتیجه­ گیری

1-     این دغدغه متوجه مهندسی ژنتیک است که آیا با تغییر و دستکاری ژنتیکی انسان و ایجاد جسم انسانی موردِدلخواه موجب تغییر‌و‌تحول در نفس و روح انسان و به‌عبارتی هویت انسان نیز می­گردد؟ زیرا هویت انسانی برحسبِ تفکر اسلامی روح وی است.

2-     با توجه به مبانی حکمت متعالیه که نفس را حادث به حدوث جسمانی می­داند سرایت تغییر‌و‌تحول جسمانی به هویت شخص به‌راحتی قابل‌ِتبیین است، ولی بر مبنای روحانیة­الحدوث بودن نفس در ابتدا می­توان گفت ازآنجا که روح انسان بعد از تهیأ و آمادگی جسم به صورت حقیقتی مجرد به آن تعلق می­گیرد تغییر و دستکاری ژنتیک انسانی دخلی در تغییر هویت انسان ندارد .

3-     پاسخ بالا با دو بحث دیگر مخدوش می­گردد: یکی اینکه تأثیر میزان تهیأ بدن (اعتدال مزاج) برای تعلق نفس به بدن در حکمت مشاء امری مسلم است و لذا ازطریقِ تغییر میزان اعتدال می­توان بر تعلق یک نفس به بدن تأثیر گذاشت. دیگر اینکه در حکمت مشاء نیز بدن بر نفس تأثیرگذار است،بنابراین مداخلات ژنتیکی می­تواند فی­الجمله و با واسطه مزاج و استعدادها بر نفس و صفات روحی انسان تأثیرگذار باشد.

4-     البته اینها همه برحسبِ پیشرفت‌های کنونی علم است و ازآنجا که علم تجربی در حال تکامل است چه‌بسا در آینده به کشفیاتی برسد که راه­حل مناسب دیگری نیاز باشد.

قرآن کریم
1.      ابن‌رشد، (1377)، تفسیر مابعد الطبیعة، تهران، حکمت.
2.      ابن‌سینا، (1362)،  النجات، تصحیح: محمدتقی دانش‌پژوه، تهران، دانشگاه تهران.
3.      ________، (1375)،کتاب النفس، تصحیح: استاد حسن‌زاده آملی، قم، دفتر تبلیغات اسلامی.
4.      ________، (1404الف)، الشفا، طبیعیات، قم، منشورات کتابخانه مرعشی.
5.      ________، (1404 ب)، التعلیقات، تحقیق: عبدالرحمن بدوی، قم، مکتبه الاعلام الاسلامی.
6.      ارسطو، (1369)، درباره نفس، مترجم: علیمراد داوودی، تهران حکمت مقدمه مترجم، تهران، دانشگاه تهران.
7.      ایمانی خوشدل، محمد رسول، (1386)، اخلاق ژنتیک، قم، مؤسسه امام خمینی.
8.      پیترز، تد، ( 1397)، بازی در نقش خدا، ترجمه عبدالرضا سالار بهزادی، تهران، نشر نی.
9.      جعفری، محمدتقی، (1363)، ترجمه و تفسیر نهج البلاغه، تهران، دفتر فرهنگ اسلامی.
10.  حسن‌زاده آملی، حسن، (1378)،  عیون مسائل نفس و شرح آن، ترجمه: ابراهیم احمدیان و سیدمصطفی بابائی، قم، قیام.
11.  خزاعی، زهرا، (1390)، "هویت انسان در اندیشه صدرالمتالهین"، خردنامه صدرا، شماره 64.
12.  رودبندی زاده، مهدی و فیاضی، غلامرضا، (1396)، "دلایل و شواهد قرآنی بر تجرد عقلی روح در قرآن"، مجله معرفت کلامی، سال 8، شماره 1.
13.  طباطبائی، محمدحسین،( 1371)،  المیزان، قم، اسماعیلیان.
14.  طوسی، خواجه نصیرالدین،( 1379)، شرح الاشارات و التنبیهات، تهران، مطبعه حیدری.
15.  فلوطین، (1356)، اثولوجیا به همراه تعلیقات قاضی سعید قمی، تصحیح: استاد آشتیانی، تهران، انجمن حکمت و فلسفه ایران.
16.  کیاشمشکی، ابولفضل واکبری، رضا،(1391)، مبانی اندیشه اسلامی2، قم، نشر معارف.
17.  لاولر، استف،( 1398)، هویت: دیدگاه‌های جامعه شناختی، ترجمه: محسن نیازی و داریوش یعقوبی، تهران، اندیشه احسان.
18.  مؤمنی، مصطفی،( 1389)، "براهین تجرد نفس از دیدگاه ملاصدرا"، فصلنامه علوم اسلامی، ش 18.
19.  مطهری، مرتضی،(1391)، مجموعه آثار، تهران، صدرا.
20.  ملاصدرا، (1363)، مفاتیح الغیب، تهران، انجمن حکمت و فلسفه ایران.
21.  ________، (1383)، رسائل فلسفی، تصحیح: حامد ناجی اصفهانی، تهران، حکمت.
22.  ________، ( 1382)، الشواهد الربوبیة، تصحیح: استاد آشتیانی، قم، بوستان کتاب.
23.  ________، ( 1981)، اسفار، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
24.  ________، (1420)، العرشیة، بیروت، مؤسسة التاریخ العربی.
25.  نجفی ایواتلو، حبیب‌الله، (1403)، "چالش‌های اخلاقی مهندسی ژنتیک در پرتو آموزه‌های دینی"، شانزدهمین کنفرانس بین المللی دستاوردهای نوین پژوهشی در فقه و حقوق و علوم انسانی، تهران،،https://civilica.com/doc/2314989.
26.  نوبهار، رحیم، (1383)، "اعلامیه بین المللی داده‌های ژنتیک انسانی، دغدغه‌ها، رویکردها و سازگاری‌های آن با دیدگاه‌های اسلامی"، فصلنامه حقوق تطبیقی، دوره 7، شماره 46.
27.  نیری و دیگران، ( 1397)، "مروری بر سیستم CRISPR/Cas9 بعنوان ابزار ویرایش ژنوم کارآمد در توسعه گیاهان تراریخته"، پژوهش‌های سلولی ملکولی، ش 31، ش 4.
28.  هابرماس، یورگن، (1992)، مهندسی ژنتیک و آینده سرشت انسانی، تهران، نقش و نگار.
29.  Bird, A. (2007), “Perceptions of epigenetics”, Nature, 447 (7143), 396-398.
30.  Collins, F. S. (2010), The language of life: DNA and the revolution in personalized medicine, HarperCollins.
31.  Doudna, J. A., & Charpentier, E. (2014), “The new frontier of genome engineering with CRISPR-Cas9”, Science, 346 (6213), 1258096.
32.  Gayon, J. (2016), “From Mendel to Epigenetics: History of Genetics”, Comptes Rendus Biologies, 1;339(7-8): 225-30.
33.  Fukuyama, F. (2002), Our posthuman future: Consequences of the biotechnology revolution. Farrar, Straus and Giroux.
34.  Habermas, J. (2003), The Future of Human Nature. Polity Press.