عقل و دین

عقل و دین

بررسی حجیت تاریخی انتساب معروف کرخی به امام رضا (علیه‌السلام)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
محمد زاهدی مقدم 1
داریوش زاهدی مقدم 2
وحید فرهادی 3
1 استادیار دانشگاه شهر کرد
2 دکتری عرفان و اندیشه امام خمینی، دانشگاه آزاد نجف آباد،
3 دانشجوی دکتری کلام اسلامی، دانشگاه قم،
چکیده
معروف کرخی با نام کامل ابو محفوظ معروف بن فیروز کرخی بغدادی، یکی از اقطاب مشهور صوفیه در نیمه دوم قرن دوم هجری است. وی از شخصیت‌های مشهور و پرطرفدار در بین عرفا و صوفیان است که بسیارى از آنها، سلسله خرقه (اجازه طریقتى) و مشروعیت خود را به ایشان، و به دو طریق، به برخى از ائمه (علیهم‌السلام) از جمله امام رضا (علیه‌السلام) رسانده‌اند. این مقاله به دنبال آن است تا حجیت تاریخی انتساب معروف کَرخی به امام رضا (علیه‌السلام) و صحت خِرقه‌گیری معروف از آن حضرت را مورد‌بررسی قرار دهد. روش تحقیق در این پژوهش روش توصیفی–تحلیلی مبتنی بر داده‌‌های اصیل‌ترین کتاب‌‌های روایی، تاریخی، رجالی و عرفانی موجود است. دستاوردهای تحقیق نشان می‌دهد ارتباط و انتساب معروف کرخی به امام رضا (علیه‌السلام)، دربانی، گرفتن اجازه طریقتی و اسلام آوردن وى به دست آن حضرت، از نظر تاریخى و برخى جهات دیگر مورد تأمل و غیر‌قابل‌پذیرش است.

تازه های تحقیق

- نتیجه‌گیری

باتوجه به شواهد و گزارش‌ها، انتساب معروف کرخی به امام رضا (علیه‌السلام) صحیح نیست. از‌آن­جا‌که وفات معروف کرخی در سال 200 هـ. ق بوده بنابراین دریافت خرقه طریقتی از امام رضا (علیه‌السلام) که سه سال پس از معروف مسموم و شهید شده‌اند ممکن نیست. از طرفی هیچ ملاقاتی بین امام و معروف در خراسان یا بغداد صورت نگرفته تا اسلام و دربانی او را اثبات کند، زیرا وفات و قبر معروف در بغداد بوده و بنابر قولی از بغداد خارج نشده است و از طرف دیگر، امام رضا (علیه‌السلام) هیچ‌گاه به بغداد نرفته و تا سال 200 هجری در مدینه حضور داشته‌اند. پس از آن نیز به دستور مأمون از مدینه خارج و در خراسان سکنی گزیدند. مسیرى را که (مأمون) براى حضرت رضا (علیه‌السلام) نیز انتخاب کرد، یک مسیر مشخصى بود که حضرت از مراکز شیعه نشین مانند کوفه و قم عبور نکنند. علت عبور امام از این مسیر، این بوده که چون دو شهر قم و کوفه شیعه‌نشین و معتقد به ولایت اهل‌بیت بودند و عبور آن حضرت از این دو شهر موجب تکریم حضرت و شورش علیه مأموران مأمون بوده است. البته اگر کسی بگوید که معروف کرخی به عشق و دلدادگی اهلبیت از خانه و کاشانه خود برای کسب فیض به خراسان رفته و در خدمت مراد خویش به سر می‌برده و حتی افتخار دربانی حضرت را هم داشته، هیچ استبعادی برای قبول آن نیست؛ اما این ادعا که امام خرقه طریقتی به معروف داده باشد و او را قطب زمان قرار داده باشد، قابل اثبات نیست؛ زیرا به اعتقاد خود صوفیه وجود و حضور دو قطب در یک زمان و انتقال منصب قطبیت و مقام خلافت به قطب بعدی در زمان حیات امام و قطب وقت ممکن نمی‌باشد.

 

کلیدواژه‌ها
امام رضا (علیه‌السلام)
معروف کرخی
انتساب خرقه
تصوف

موضوعات

عنوان مقاله English

Evaluation of the Historical Validity of the Attribution of Ma'ruf Karkhi to Imam Reza

نویسندگان English

mohamad zahedimogham 1
Dariush Zahedi Moghadam 2
Vahid Farhadi 3
1 Assistant professor, department of Islamic studies, Shahr Kurd University
2 PhD in mysticism and thought of Imam Khomeini, Najafabad Azad University
3 - PhD in Islamic Theology, University of Qom
چکیده English

Abu Mahfuz Ma'ruf ibn Firuz Karkhi Baghdadi, known as Ma'ruf Karkhi, was one of the famous Sufi figures in the latter half of the second century of Hijri. He was so famous among mystics and Sufis that many of them attribute their dynasty of the mystic robe (Khairqah) and legitimacy to him, and in two ways, to some of the Imams (peace be upon them), including Imam Reza (peace be upon Him). This article aims to investigate the historical validity of Ma'ruf Karkhi's attribution to Imam Reza and taking the mystic robe from the Imam. The research methodology employed in this study is descriptive-analytical, based on the most authentic sources of narrations, history, biography, and mysticism. It has been demonstrated that the connection and attribution of Ma'ruf Karkhi to Imam Reza, being his concierge, his receiving of the Sufi authorization, and his conversion to Islam through the Imam, are historically and for other reasons unacceptable.

کلیدواژه‌ها English

Imam Reza
Ma'ruf Karkhi
Sufi attribution
Mysticism
  1. آملی، حیدر بن علی، (۱۳۸۲)، انوار الحقیقة و اطوار الطریق و اسرار الشریعة، قم، انتشارات نور علی نور.
  2. آملی، حیدر بن علی، (بی‌تا)، تفسیر المحیط الأعظم و البحر الخضم فی تأویل کتاب الله العزیز المحکم، قم، انتشارات نور علی نور.
  3. ابن‌الجوزی، عبدالرحمن، (1423)، صفة الصفوة، چاپ سوم، بیروت، دارالکتب العلمیة.
  4. ابن‌طاووس، علی بن موسی، (۱۴۰۰)، الطرائف فی معرفة مذاهب الطوائف، قم، مطبعة الخیام.
  5. اِبْنِ‌مُلَقَّن،ابوحفص سراج ‌الدین عمر، (1415)، طبقات الاولیاء، قاهره، انتشارات مکتبة الخانجی.
  6. ابونُعَیمِ اصفهانی، احمدبن عبداللّه (1320)، حِلیةُ الأولیاء و طَبَقاتُ الأصفیاء، قاهره، دار ام‌القری.
  7. بدخشان، نعمت الله، (1392)، "تحلیل مفهومی ایمان و بررسی مبانی و ویژگی­های آن در قرآن و صحیفه سجادیه"، عقل و دین، سال پنجم، شماره نهم، صص 39-67.
  8. برقعى، سیدابوالفضل، (بى‌تا)، حقیقه العرفان یا تفتیش در شناسایى عارف و صوفى و حکیم و شاعر و درویش، بى‌جا، بی­تا.
  9. البرمکی الإربلی، ابن‌خلکان، (1972)، وفیات الاعیان، بیروت، انتشارات دار صادر.
  10. بهایی، محمد بن حسین، (1431)، کتاب اربعین، قم، جماعة العلماء و المدرسین فی الحوزة العلمیة.
  11. بهبهانی کرمانشاهی، محمد علی، بی­تا، خیراته در ابطال طریقه صوفیه، قم، مؤسسه علامه مجد وحید بهبهانی.
  12. بهشتی، سعید، (1392)، "روش­های تربیت عقلانی بر مبنای سخنان امام رضا (ع)"، عقل و دین، سال پنجم، شماره هشتم، صص 67-102.
  13. تابنده، سلطان حسین، (۱۳۸۴)، نابغه علم و عرفان در قرن چهاردهم، تهران، نشر حقیقت.
  14. تابنده، علی، (1384)، خورشید تابنده: شرح احوال و آثار حاج سلطان حسین تابنده گنابادی (رضا علیشاه)، تهران، نشر حقیقت.
  15. جامی، عبد الرحمن، (1375)، نفحات الانس، تهران، مؤسسه اطلاعات.
  16. حسن‌زاده آملی، حسن، (1375)، نقش عرفای اسلام در احیای معارف اسلامی، کردستان، نشریه فرهنگ و هنر «سوره» دوره اول، شماره 71 .
  17. حسینی دشتی، سید مصطفی، (1385)، معارف و معاریف، تهران، نشر آرایه.
  18. حلی، ابن‌فهد، (بی­تا)، التحصین فی صفات العارفین، بی­جا، انتشارات لاهیجی.
  19. حلی، ابومنصور جمال‌الدین، حسن بن یوسف بن مطهّر حلّی، (1384)، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، چاپ یازدهم، قم، موسسة النشر الاسلامی.
  20. حلی، حسن بن یوسف، (1370)، الباب الحادی عشر، مشهد، انتشارات آستان قدس رضوی.
  21. ____________________، (1382)، کشف المراد فی شرح تجرید الاعتقاد، قم، مؤسسه امام صادق علیه‌السلام.
  22. حیدری‌نیا، صادق؛ عباسی، مهدی، (1392)، برهان مبین، مجموعه مقالات همایش علمی ـ پژوهشی امام رضا (علیه‌السلام) ادیان، مذاهب و فرق؛ "نقد و بررسی خرقه‌گیری معروف کرخی از امام رضا (علیه‌السلام)"، تهران، نشر فرهنگ و تمدن.
  23. خاوری، اسد اللّه، (1383)، ذهبیه تصوف علمی، چاپ دوم، تهران، انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
  24. خوارزمی، کمال الدین، (1384)، جواهر الاسرار و زواهر الانوار، بی­جا، نشر اساطیر.
  25. خوانساری، محمد باقر، (بی­تا)، روضات الجنات فی أحوال العلماء و السادات، قم، دهاقانی (اسماعیلیان).
  26. خوئی، سید ابوالقاسم، (1410)، معجم رجال الحدیث، قم، دارالهادی.
  27. ذهبی، شمس الدین، (1414)، سیر اعلام النبلاء، بیروت، موسسه الرساله.
  28. ذوالفقاری حسن، (1384)، «آرا و عقاید معروف کرخی». مجله مطالعات عرفانی، شماره دو.
  29. ساروخانی، باقر، (1380)، روشهای تحقیق در علوم اجتماعی، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
  30. سعدی، مصلح بن عبدالله، (1391)، کتاب بوستان سعدی، تهران، ، انتشارات همراه.
  31. سلطانی گنابادی، میرزا محمد باقر، (1361)، رهبران طریقت و عرفان، تهران، حقیقت.
  32. ___________، میرزا محمد باقر، (1383)، رهبران حقیقت و طریقت، جلد پنجم، تهران، حقیقت.
  33. سلمی، عبدالرحمن، (1406) طبقات الصوفیة، چاپ سوم، قاهره، مکتبه الخاتجی.
  34. شوشتری، سید نورالله، (1377)، احقاق الحق، تهران، اسلامیه.
  35. ___________________________، مجالس المؤمنین، تهران، اسلامیة.
  36. شیرازی، محمدمعصوم، (1364)، طرایق الحقایق، تهران: کتابخانه سنایی.
  37. شیروانی، زین العابدین، (1348)، حدیقه السیاحه، تهران، سازمان چاپ دانشگاه.
  38. صدوق، ابوجعفر محمد بن علی بن بابویه القمی، (1404)، عیون اخبار الرضا، بیروت، موسسه الاعلمی.
  39. صفی علیشاه، میرزا حسن، (1363)، عرفان الحق، بی­جا، اقبال.
  40. طبرسى، فضل بن حسن، (1363)، اعلام الورى‏ باعلام الهدى‏، تهران، دارالکتب الاسلامیة، 1363ش.
  41. طریحی، فخرالدین بن محمد، (1375)، مجمع البحرین، تهران، مکتبه المرتضویه.
  42. عطّار نیشابوری، فرید الدین، (1377)، تذکرة الاولیا، چاپ هفتم، تهران، نشر بهزاد.
  43. قرشی، باقر شریف، (1430ق)، موسوعة سیره اهل بیت (ع)، قم، دارالمعروف.
  44. قشیری، عبد الکریم، (1379)، رساله قشیریه، قاهره، شرکه المطبخی البابی الحلبی.
  45. قمی، عباس، (1363)، الکلنی و الالقاب، قم، انتشارات حکمت.
  46. __________، (1368)، الکنی و الألقاب، تهران، مکتبه الصدر.
  47. کلینى، محمد بن یعقوب، (1381)، الکافى، تهران، مکتبةالصدوق.
  48. کیوان قزوینی، عباسعلی، (1376)، راز گشا، تهران، بی‌نا.
  49. کاشانی، محمود، (1367)، مصباح الهدایه، تهران، سخایی.
  50. گنابادی، سلطان محمد، (1344)، ولایت‌نامه، تهران، چاپ دوم، چاپخانه دانشگاه تهران.
  51. مامقانی، عبدالله، (1383)، تنقیح المقال فی علم الرجال، قم، نشر موسسه آل‌البیت (علیهم‌السلام) لاحیاء التراث.
  52. مجلسی، محمد باقر، (1386)، عین الحیات، بی­جا، انتشارات نقش نگین.
  53. مجلسی، محمد تقی، (1362)، تشویق السالکین، تهران، نشر نور فاطمه (س).
  54. مدرس تبربزی، (1369)، ریحانة الادب فی تراجم المعروفین بالکنیة و اللقب، تهران، بی­نا.
  55. مطهری، مرتضی، (1380)، آشنایی با علوم اسلامی، قم، انتشارات صدرا.
  56. مطهری، مرتضی، (1381)، خدمات متقابل اسلام و ایران، قم، انتشارات صدرا.
  57. معروف الحسنی، هاشم تشیع و تصوف، (1369)، مشهد،، نشر آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهشهای اسلامی.
  58. مفید، محمد بن محمد، (شیخ مفید)، (1379)، الارشاد، قم، اسماعیلیان.
  59. مقدس اردبیلی، (1383)، حدیقة الشیعه، قم، انتشارات انصاریان.
  60. مقدس اردبیلی، احمد بن محمد، (1379)، اثبات واجب، قم، انتشارات دفتر تبلیغات‌ اسلامی.
  61. مؤذن خراسانی، محمد علی، (1381)، تحفه عباسی، تهران، انتشارات انس تک.
  62. نادری، عزت‌الله؛ سیف‌نراقی، مریم، (1385)، روش‌های تحقیق در علوم انسانی، تهران، بدر.
  63. نوربخش، جواد، (1384)، پیران طریقت، تهران، انتشارات یلدا قلم.
  64. هاشمی،ایوب، 1391، "نقد و بررسی خرقه‌گیری معروف کرخی از امام رضا(ع)"، سایت پژوهشهای تاریخی، فرهنگی و تمدنی: https://tarikhi.com/p=14880