عقل و دین

عقل و دین

بررسی نقش «نطفه‌های سماوی» در خلقت انسان در روایات اهل‌بیت (علیهم‌السلام)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری کلام اسلامی دانشگاه قم
2 استادیار گروه فلسفه و کلام دانشگاه قم
چکیده
در روایات اهل‌بیت (علیه‌السلام) از نطفه‌هایی اسرارآمیز سخن به میان آمده که اوصاف آنها با نطفه‌های مادی قابل انطباق نیست. تفکیک روایات منقول درباره‌ این نطفه‌ها که نگارنده آنها را «نطفه‌های سماوی» نامیده از نطفه‌های مادی و نیز گردآوری آن‌ها در قالب یک خانواده حدیثی، ماهیت این نطفه‌‌ها و نقش آنها را در سیر خلقت و حیات انسان آشکار می‌‌کند. این روایات را می‌توان به سه دسته تقسیم کرد: 1. نطفه‌ای که از آسمان نازل می‌شود و با ورود به بدن انسان به نطفه مادی تعلق پیدا می‌کند؛ 2. نطفه‌ای که بعد از مرگ از بدن انسان خارج می‌شود؛ 3. نطفه‌ای که در آستانه قیامت در قالب باران از آسمان نازل می‌شود و موجب احیای بدن‌ انسان‌ها می‌شود. این روایات، بیانگر نقش این نطفه‌ها در سیر حیات انسان‌ها از آغاز خلقتشان در دنیا تا احیای دوباره آن‌ها در قیامت است. تحلیل عقلانی این روایات نشان می‌دهد که این نطفه‌ها دارای تجرد مثالی هستند و توجه به مضمون آن‌ها می‌تواند به طرح نظریاتی بدیع در حوزه انسان‌شناسی دینی و فلسفی بینجامد که تاکنون مغفول مانده است.

تازه های تحقیق

 نتیجه‌گیری

در روایات اهل‌بیت (علیهم‌السلام) با سه دسته روایات درباره نطفه‌هایی مواجه هستیم که اگر به صورت جزیره‌ای و مجزا از یکدیگر ملاحظه شوند، ممکن است صرفاً روایاتی رمزآلود تلقی شوند که نمی‌توان چیز زیادی از آن‌ها فهمید، اما با کنار هم قراردادن این روایات در قالب یک مجموعه واحد به‌نام خانواده حدیثی، تعریض‌ها و ناظر بودن احادیث به یکدیگر کشف می‌شود و قرائن منفصل آنها که در کلام نیامده احیا می‌شود. درنتیجه، آنها را از رازآلودگی خارج می‌کند و تصویری روشن از نقشی که نطفه‌های سماوی مجرد در سیر خلقت انسان برعهده دارند هویدا می‌شود. در این تصویر، سیر این نطفه‌های سماوی از آغاز تا پایان ترسیم شده است؛ یعنی از همان هنگام که از آسمان مجرد نازل می‌شوند و سپس نحوه ورودشان به بدن و نقششان در تکامل بدن و سپس خروج آن‌ها از بدن بعد از مرگ تا نزول دوباره آن‌ها از آسمان برای نقش‌آفرینی دگرباره در خلقت بدن انسان در معاد. البته در تبیین عقلانی از این سیر، برخی از آموزه‌های حِکمی نیز نقش داشته که نباید از اهمیت آن غافل بود. درعین‌حال قضاوت دقیق درباره‌ نقاط اشتراک و افتراق یافته‌های این تحقیق با آموزه‌های مکاتب فلسفی در اسلام، جستارهای دیگری می‌طلبد که شایسته است موردتوجه پژوهشگران قرار بگیرد و چه‌بسا منجر به تغییر یا اصلاح در برخی نظریات فلسفی در حوزه انسان‌شناسی شود.

کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

The Role of Heavenly Sperms in the Creation of Man According to Traditions of Ahl al-Bayt

نویسندگان English

َAli Imaninasab 1
Abbas Izadpanah 2
Seyyed Ahmadreza Shahrokhi 2
1 PhD student, Islamic theology, University of Qom
2 Assistant professor, philosophy and Islamic theology, University of Qom
چکیده English

Some hadiths from the Ahl al-Bayt describe a mysterious type of sperm with characteristics that do not match those of material sperm. By separating these narrations, known here as "heavenly sperm," from those about material sperm and compiling them into a specific group, the nature of these heavenly sperms and their role in creation and human life become evident. These narrations can be divided into three categories: 1) The sperm that descends from the sky, enters the human body, and then merges with the material sperm; 2) The sperm that emerges from the human body after death; and 3) The sperm that falls from the sky in the form of rain on the eve of the Day of Resurrection, reviving the human body. These narrations highlight its significance in the course of human life—from the moment of creation to the resurrection. A rational analysis of these narrations indicates that these sperms possess an imaginal immateriality, and based on their meaning, they could lead to innovative theories in the fields of religious and philosophical anthropology.

کلیدواژه‌ها English

: Heavenly sperm
imaginal sperm
imaginal body
hadiths
  1. آملی، سید حیدر، (1422ق)، تفسیر المحیط الاعظم، چاپ سوم، تهران، وزارت ارشاد اسلامی.
  2. ابن‌اشعث، محمد بن محمد، (بی‌تا)، جعفریات، تهران، مکتبة النینوی.
  3. ابن‌بابویه، محمد بن علی، (1413قمن لا یحضره الفقیه، تحقیق: علی‌اکبر غفاری، تهران، دفتر انتشارات اسلامی.
  4. ابن‌بابویه، محمد بن علی ، (1385)، علل الشرایع، قم، کتابفروشی داوری.
  5. ابن‌بابویه، محمد بن علی ، (1376)، الأمالی، تهران، کتابچی.
  6. ابن‌بابویه، محمد بن علی ، (1378)، عیون أخبار الرضا (علیه‌السلام)‏، تحقیق: مهدی لاجوردی، تهران، جهان.
  7. ابن‌بابویه، محمد بن علی ، (1398ق)، التوحید، قم، جامعه مدرسین.
  8. ابن‌درید، محمد بن حسن، (1988م)، جمهرة اللغة، بیروت، دار العلم للملایین.
  9. ابن‌سیده، على بن اسماعیل‏، (1421ق)، المحکم و المحیط الأعظم‏، تحقیق: عبدالحمید هنداوی، بیروت، دار الکتب العلمیة.
  10. بحرانى، سید هاشم بن‌سلیمان،‏ (1374ق)، البرهان فی تفسیر القرآن‏، تحقیق: قسم الدراسات الإسلامیة مؤسسة البعثة، قم، مؤسسه بعثه‏.
  11. برقی، احمدبن محمدبن خالد، (1371ق)، المحاسن، تحقیق: جلال‌الدین محدث، قم، دارالکتب الاسلامیة.
  12. بوستانی، زینب؛ الیاسی، آزاده؛ عباسی حسن‌آبادی، حسن، (1401)، "بررسی نقش عالم مثال در تبیین اعتقادات دینی از منظر شیخ اشراق"، دوفصلنامه عقل و دین، شماره 27، 125-143.
  13. ثعلبی، احمدبن محمد (1422ق)، تفسیر الثعلبی، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
  14. جوادی، عبدالله، ( 1395)، تفسیر تسنیم، ج 34، تحقیق: روح‌الله رزقی، اسراء، قم.
  15. جوادی، عبدالله ، ( 1392)، تفسیر تسنیم، ج 28، تحقیق: حسین شفیعی، اسراء، قم.
  16. جوهری، اسماعیل‌بن‌حماد، (1376ق)، الصحاح، بیروت، دارالعلم للملایین.
  17. خویی، ابوالقاسم، (1413ق)، معجم رجال الحدیث و تفصیل طبقات الرواة، بی‌جا، بی‌نا.
  18. دیلمی، حسن‌بن‌محمد، (1412ق)، ارشاد القلوب الی الصواب، قم، الشریف الرضی.
  19. سبحانی، جعفر (۱۴۱۰ق)، کلیات فی علم الرجال، قم، مؤسسه امام صادق (علیه‌السلام).
  20. سند، محمد، (1429ق)، بحوث فی مبانی علم الرجال، قم، مدین.
  21. سیوطی، عبدالرحمن‌بن‌ابی‌بکر، (1404ق)؛ الدر المنثور فی التفسیر بالمأثور، قم، مرعشی نجفی.
  22. شریف الرضی، محمدبن‌حسین، (1414ق)، نهج البلاغة، تحقیق: صبحی صالح، قم، هجرت.
  23. صفار، محمد بن حسن، (1404ق)، بصائر الدرجات فی فضائل آل‌محمد، تحقیق: محسن‌بن‌عباسعلی کوچه‌باغی، قم، مکتبة آیت‌الله المرعشی.
  24. طباطبایی، محمدحسین، (1390ق)، المیزان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الاعلمی.
  25. طباطبایی، محمدحسین ،(1416ق)، نهایة الحکمة، قم، جامعه مدرسین.
  26. طبرسی، احمدبن‌علی، (1403ق)، الاحتجاج علی اهل اللجاج، مشهد، نشر مرتضی.
  27. طوسى، محمد بن الحسن، (1414ق)، الأمالی، تهران، قم، دارالثقافة.
  28. عیاشی، محمد بن مسعود، (1380ق)، تفسیر العیاشی ، تحقیق: سیدهاشم رسول‌ محلاتی، ج 1، تهران، المطبعة العلمیة.
  29. غفاری، ابوالحسن، (1391)، حدوث جسمانی نفس، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و اندیشه اسلامی.
  30. فراهیدی، خلیل‌بن‌احمد، (1409ق)، العین، قم، هجرت.
  31. فرغانی، سعیدالدین (1428ق)، منتهی المدارک فى شرح تائیة ابن‌فارض‏، تحقیق: عاصم ابراهیم الکیالی، بیروت، دارالکتب العلمیة.
  32. قمى، على بن ابراهیم، (1404ق)، تفسیر القمی‏، تحقیق طیب موسوی جزائری، قم، دارالکتاب.
  33. کربلایی، جواد (1377)، الأنوار الساطعة فى شرح الزیارة الجامعة، تحقیق: ‏محسن اسدى‏، قم، دارالحدیث.
  34. کرکی، علی بن الحسین، (1380)، الفوائد الرجالیة، گردآوری: محمد محسون، قم، دارالحدیث.
  35. کلینی، محمد بن یعقوب، (1407ق)، الکافی، تحقیق: علی‌اکبر غفاری، چاپ چهارم، تهران، دارالکتب الاسلامیة.
  36. کوفی اهوازی، حسین‌بن‌سعید، (1402ق)، الزهد، قم، المطبعة العلمیة.
  37. مجلسی، محمدباقر، (1403ق)، بحار الأنوار الجامعه لدرر اخبار الائمه الاطهار، بیروت، دار احیاء التراث العربی.
  38. محسنی، محمدآصف، (1432ق)، بحوث فی علم الرجال، قم، مرکز المصطفی العالمی.
  39. مسعودی، عبدالهادی، (1389)، روش فهم حدیث، تهران، سمت.
  40. (ملاصدرا)شیرازی، محمد بن ابراهیم، (1360)، الشواهد الربوبیة، تهران، مرکز نشر دانشگاهی.
  41. (ملاصدرا)شیرازی، محمد بن ابراهیم ـ، (1375) مجموعه رسائل فلسفی صدرالمتألهین، تحقیق: حامد ناجی اصفهانی، تهران، حکمت.
  42. (ملاصدرا)شیرازی، محمد بن ابراهیم ، (1383)، شرح اصول الکافی، تهران، مؤسسه‌ مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
  43. (ملاصدرا)شیرازی، محمد بن ابراهیم ، (1981)، الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة، بیروت، دار احیاء التراث.
  44. نجاتی، محمد؛ مصظفی مجد، فاروق طولی، (1397)، "تبیین معاد جسمانی بر اساس مبانی هستی‌شناختی حکمت متعالیه"، دوفصلنامه عقل و دین، شماره 19، 135.