عقل و دین

عقل و دین

تحلیل انتقادی برهان صدیقین با تکیه بر تقریر ملاصدرا و شارحان وی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه شیراز
چکیده
مبحث خداشناسی در میان حکمای متأله با اثبات وجود ذات حق‌تعالی آغاز می­شود. ابن­سینا برای اولین بار بر پایه مفاهیم وجوب و امکان برهانی تقریر کرد و نام آن را صدیقین نهاد. از آن زمان تا دوران ملاصدرا و شارحین مکتب وی، این برهان دچار تغییراتی شده است. ملاصدرا به ابن‌سینا خرده گرفت و بر مبنای خود به شکل متفاوتی برهانی که به عقیده وی شایسته نام صدیقین است، تقریر نمود. شارحینی چون سبزواری و علامه طباطبایی ضمن نگاه انتقادی به برهان صدرایی، تقریر دیگری از این برهان ارائه کردند تا به صدیقین نزدیک‌تر و از مقدمات کمتری استفاده شود یا بدون هیچ مقدمه­ای وافی به مقصود باشد، اما تقریر ایشان نیز از نقد ناقدان بعدی مصون نماند. در این نوشتار که با روش توصیفی-تحلیلی صورت می­گیرد، ضمن تأمل انتقادی بر‌اساس آخرین تقریرات این برهان، به این نتیجه می­رسد که تقریرهای بعد از علامه طباطبایی نیز براساس معیار صدیقین، خالی از اشکال نیست. ازجمله اینکه هرکدام به حدوسطی وابسته یا به‌گونه­ای مصادره به مطلوب است یا با معیارهای برهان صدیقین سازگار نیست. همان‌گونه که شواهد نقلی نیز دلالت دارد، وجود خداوند نیازمند به برهان نبوده و به عبارتی برهان‌پذیر نیست، بلکه از طریق معرفت نفس و شهود عرفانی قابل شناخت است. تقریرهای فلسفی ارائه شده از برهان صدیقین، فارغ از آسیب­هایی که متوجه آنهاست، جنبه تنبیهی داشته و حکمای متأله نظیر صدرالمتألهین و علامه طباطبایی نیز بدان اذعان کرده­اند.
 عبدالعلی شکر[1]
[1] - دانشیار  فلسفه و کلام اسلامی، دانشگاه شیراز،                                                                  ashokr@rose.shirazu.ac.ir

تازه های تحقیق

نتیجه‌گیری

تلاش‌های فلسفی در برهان صدیقین بر اساس معیاری که ارائه کرده­اند وافی به مقصود نبوده است. دلیل این امر بی­نیازی خداوند از برهان است؛ زیرا او منشأ و اساس هستی است و براساس آموز­های دینی و مؤیدات عقلی چیزی مقدم بر او نیست تا بخواهد واسطه در اثبات او باشد. اینکه در کلام معصومین مضامینی دال بر سیر از ذات حق به خودش وارد شده است، مبتنی بر حقایق فطری و شهود عرفانی است که اگر در مقام استدلال عقلی بیاید بدون آسیب منطقی نخواهد بود. استدلال فلسفی در قالب برهان مستلزم وساطت مفاهیم امکانی یا موجودات امکانی است. به‌همین‌جهت یا برهان نیستند یا به مصادره به مطلوب و یا تحصیل حاصل منجر می­شوند، یا ناخواسته به‌واسطه متوسل می­شوند. خداوند معرفت خود را در درون انسان‌ها نهاده است و از طریق معرفت نفس مشهود انسان است و اگر به مقام صدیقین برسد، نیازی به برهان نخواهد داشت. عقل ناگزیر است از طریق مفاهیم، سلوک عقلی کند و حال آنکه مفاهیم جز حکایت از عالم خارج، راه دیگری به خارج ندارند، اما ذات حق عین هستی و خارجیت است و به ذهن نمی­آید تا انسان از مسیر عقل بتواند از خودش به خودش سیر کند.

 

کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

A Critical Study on Seddiqin Ontological Argument (Argument of the Righteous): According to Contemporary Literature

نویسنده English

abdolali shokr
Associate professor, Islamic philosophy and theology, Shiraz University
چکیده English

Theosophists commence theological issues by proving the transcendent Divine Essence. As an ontological argument, Avicenna coined "Seddiqin Argument (the Argument of the Righteous)" by using the concepts of necessity and possibility. This argument has changed since it was proposed until the era of Mulla Sadra and his commentators. According to the principles of his philosophy, Mulla­ Sadra criticized the Avicenian argument and reoffered another distinctive proof that he considered worthy for that name (Seddiqin Argument). On the other hand, commentators such as Sabzevari and Allameh Tabataba'i criticized the Sadrian argument and presented an alternative version. Although their reviews have also been criticized, they argued that their version is closer to the ontological argument and requires fewer premises to fulfill its purpose, or even needs no premises. By descriptive-critical approach, this article explains the latest readings on ontological arguments. it is also concluded that the ontological arguments developed after Allameh Tabataba'i, are flawed due to their dependence on a term or their reasoning problems or their incompatibility with the criteria of Seddiqin argument. The transmitted evidence also implies God's existence does not require proof. In other words, although the Necessary Being is not provable, He can be known through self-awareness and gnostic intuition. Without considering their problems, ontological arguments (Seddiqin argument) are just as additional unnecessary proof, as theosophists such as Mulla Sadra and Allameh Tabatabai have also asserted.
 
ashokr@rose.shirazu.ac.ir

کلیدواژه‌ها English

Seddiqin ontological argument
theism
Mulla Sadra
Allameh Tabatabaei
  1. قرآن کریم

    1. آشتیانی، میرزا مهدی، (۱۳90ش)، تعلیقه بر شرح منظومه حکمت سبزواری، ج 2، چاپ اول، قم، کنگره علامه آشتیانی(ره).
    2. ابن‌سینا، (1413ق)، الاشارات و التنبیهات مع شرح نصیرالدین طوسی، ج 3، چاپ سوم، بیروت، مؤسسه النعمان للطباعة و النشر.
    3. جوادى آملى، عبدالله، (1368ش)، شرح حکمت متعالیه اسفار اربعه (بخش یکم از جلد ششم)، چاپ اول، تهران، انتشارات الزهراء.
    4. _________________، (1372ش)، تحریر تمهید القواعد (صائن‌الدین علی‌بن‌محمد الترکه)، به کوشش: حمید پارسانیا، چاپ اول، تهران، انتشارات الزهراء.
    5. _________________، (بی‌تا)، تبیین براهن اثبات خدا، به کوشش: حمید پارسانیا، چاپ اول، قم، مرکز نشر اسراء.
    6. خادم­زاده، وحید؛ سعیدی مهر، محمد، (1389ش)، «مسئله وجود مجموع و فیلسوفان مسلمان (با تکیه بر آرای ابن‌سینا و ملاصدرا)، مجله متافیزیک، سال دوم، شماره 7 و 8، صص43-62.
    7. سبزواری، ملاهادی، (1416ق)، شرح المنظومة، تصحیح و تعلیق: حسن حسن‌زاده آملی، چاپ اول، قم، نشر ناب.
    8. سبزواری، ملاهادی، (۱۹90م) ، الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة (تعلیقه)، ج ۶، چاپ سوم، بیروت‌، دار احیاء ‌التراث‌ العربی‌.
    9. سبزواری، ملاهادی، (1360ش)، التعلیقات علی الشواهد الربوبیة، چاپ دوم، مشهد، المرکز الجامعی للنشر.
    10. طباطبایی، سیدمحمدحسین، (۱۹90‌م)، الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الاربعة (تعلیقه)، ج ۶، چاپ سوم، بیروت‌، دار احیاء ‌التراث‌ العربی‌.
    11. طباطبایی، سیدمحمدحسین، (بی‌تا)، اصول فلسفه و روش رئالیسم، ج ۵، قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
    12. طوسی، محمدبن محمدبن حسن (خواجه نصیرالدین)، (1367ش)، أساس الاقتباس، تصحیح: مدرس رضوی، چاپ چهارم، تهران، مؤسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران.
    13. عشاقی اصفهانی، حسین، (1393ش)، برهان‌های صدیقین، تهران، مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.
    14. فارابی، محمدبن محمد، (1408ق)،‏‏ المنطقیات للفارابى‏، تحقیق و مقدمه: محمد‌تقى دانش‌پژوه‏، چاپ اول، قم‏، مکتبة آیة‌اللّه المرعشى‏.
    15. فارابی، محمدبن محمد، (1405ق)، فصوص الحکم، محقق: آل یاسین، محمد‌حسن، چاپ دوم، قم، انتشارات بیدار.
    16. فیاضی، غلامرضا، (1375ش)، جزوه الهیات فلسفه، دوره تخصصی کلام اسلامی مؤسسه امام صادق(علیه‌السلام).
    17. قمی، شیخ عباس، (1389ش)، کلیات مفاتیح الجنان، ترجمه: کمره­ای، چاپ نهم، تهران، مؤسسه انتشارات نبوی.
    18. کربلایى، شیخ جواد، (بی‌تا)، الأنوار الساطعة فی شرح الزیارة الجامعة، قم، دار‌الحدیث.
    19. کرمى، احمد عجاج، (1427ق)، ‏الإدارة فی عصر الرسول (صلى‌الله‌علیه‌و‌آله‌و‌سلم‏)، چاپ اول، قاهره‏، دار السلام.
    20. مجلسی، محمد باقر، (1404ق)، بحارالانوار الجامعه لدرر الاخبار الائمة الاطهار، ج ۶۴، بیروت، مؤسسة الوفاء.
    21. محمدرضایی، محمد؛ سبحانی تبریزی، جعفر، (۱۳۹۱ش)، الهیات فلسفی، چاپ اول، قم، بوستان کتاب.
    22. مصباح یزدی، محمدتقی، (1405ق)، تعلیقه نهایة الحکمة، قم، مؤسسه در راه حق.
    23. معلمی، حسن، (1386ش)، «تأملی در یک برهان»، مجله معارف عقلی، سال دوم، شماره دوم، شماره 6، صص 85-94.
    24. ملاصدرا، محمد بن‌ ابراهیم‌، (۱۹90م)، الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة، ج ۶، چاپ سوم، بیروت‌، دار احیاء ‌التراث‌ العربی‌