جبر و اختیار در فرایند عقل‏گرایی اعتدالی حافظ شیرازی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استادیار گروه فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه قم.

2 دانشجوی دکتری رشته کلام اسلامی دانشگاه قم.

چکیده

یکی از موضوعاتی که همواره ذهن حافظ پژوهان را به خود مشغول کرده است، دیدگاه خواجه در موضوع جبر و اختیار است. جماعت قابل اعتنایی مدعی‏اند که خواجه در اعتقادات بسان قاطبه‏ی اهالی فارس در آن روزگار، و از مذهب جبر پیروی می‏کند. برخی او را اشعری میانه، عده ای او را اختیاراندیش و جماعت کم‏شماری نیز صاحب نگاه امر بین الأمرینی می‏شناسند. در این پژوهش، همت آن است که با روش توصیفی و تحلیلی و استخراج مبانی فکری خواجه در حوزه‏ی هستی‏شناسی، انسان‏شناسی و فرجام‏شناسی و با بهره‏برداری از مفاهیم و قرائن و مصرّحات موجود در شعر خواجه، دیدگاه او را در موضوع جبر و اختیار، فراچنگ آوریم. فرجام پژوهش پیش‏رو، موضع خواجه را در مسأله‏ی جبر و اختیار، موافق مشرب امامیه می‏داند و بر نگاه «امر بین الامرینی» و عقل‏گرایی اعتدالی او تأکید می‏ورزد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Determinism and Free Will in the process of moderate rationalism of Hafiz Shirazi

نویسندگان [English]

  • Sayed Ahmadreza Shahrokhi 1
  • hasan ahmadi 2
1 Assistant professor at Oom university.
2  Phd student at Qom university
چکیده [English]

One of the matters that has always involved, especially in the contemporary era, the minds of Hafiz-researchers in the area of Hafiz-research has been the issue of determinism and free will in the Eye of Hafiz shirazes. Considerable groups maintain that Hafiz is like many other people of Fars region in that time of the pure Asharite opinion and based on many of his compositions followed the determinism school. Some consider him as a moderate Asharite and some know him of the free will thought and few people thought that he was of the view of Intermediate position. In this paper, using analytic descriptive method and also extracting notional bases of Khajih in the area of ontology, anthropology and teleology and similarly utilizing the present concepts and contexts and expressed matters we tried to grasp his view in the topic of determinism and free will. The end of this research is to reinforce and confirmation of the idea that knows Khajih’s stance on the issue of determinism and free will along with Imamiyah School and stresses on his moderateness view and his intermediate position in this matter.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Hafiz
  • destiny
  • determinism
  • Free Will
  • intermediate position

نتیجه گیری

برای اثبات امامی‏اندیش بودن و عقلانیت اعتدالی خواجه در مسأله‏ی جبر و اختیار، در مجموع به دو دسته شاهد و قرینه می‏توان استناد کرد؛ دسته‏ای که مثبت اختیار‏اندیشی و نفی جبر‏باوری او است و دسته‏ای دیگر که با ضمیمه کردن شواهد نوع اول، قرائنی محکم و قابل اعتنا بر نگاه امر بین الامرینی خواجه می‏تواند باشد. این شواهد به صورت خلاصه به قرار ذیل است:

الف. دسته ای که جبرباوری خواجه رانفی می کنند:

ـ اعتقاد به عدل و حکمت و کرامت اکتسابی انسانی

ـ مفاهیم مأخوذ از سروده‏های خواجه از قبیل: اختیار، توصیه و پند، توبیخ و تحسین و عوامل آن

_ دعوت خواجه به کوشش و بلند همتی

ب.نفی تفویض:

_با توجه به اعتقاد خواجه در سریان علی الإطلاق قضا و قدر الهی،اندیشه تفویض در نزد خواجه نفی می شود

ج. اثبات امامی‏ اندیش بودن خواجه با توجه به وجود ابیاتی که دلالت بر امر بین الامرین دارند.

و سرانجام آنکه مزیت تبیین و توجیه دیدگاه منتخب نسبت به دیدگاههای دیگر را می‏توان در همه جانبه‏نگری و پرهیز از نگاه بخشی به شعر حافظ و کاربست مبانی فکری او در تحلیل افکارش دانست.

1. قرآن کریم.ترجمه فولادوند

2. ابن بابویه، محمد بن علی (صدوق)، (1398)، التوحید، تصحیح سید هاشم حسینی طهرانی، جامعه‏ی مدرسین، قم.

3. استعلامی، محمد، (1382ش)، درس حافظ، انتشارات سخن، تهران.

4. اشرف زاده، رضا، (1381ش)، پیغام اهل راز، انتشارات اساطیر، تهران.

5. ــــــــــــــ ،(1379ش)، راز خلوتیان، انشارات کلهر، مشهد.

6. اقبال آشتیانی، عباس،(1389ش)، تاریخ مغول، انتشارات نگاه، تهران.

7. بامداد، محمد علی، (1369ش)، حافظ شناسی یا الهامات خواجه، انتشارات پاژنگ، تهران.

8. حافظ، شمس الدین محمد، (1388ش)، دیوان حافظ، به اهتمام قزوینی و غنی، انتشارات آل طه، قم.

9. حکیمی، محمدرضا و محمود، (1380ش)، الحیاة، ترجمه‏ی احمد آرام، دفتر نشر فرهنگ اسلامی، تهران.

10. خرمشاهی، بهاء الدین، (1387ش)، حافظ، انتشارات ناهید، تهران.

11. خوانساری، آقا جمال، (1366ش)، شرح بر غرر الحکم و درر الکلم، تحقیق و تصحیح جلال الدین حسینی ارموی، انتشارات دانشگاه تهران، تهران.

12. دشتی، علی، (1390ش)، نقشی از حافظ، زوار، تهران.

13. سبحانی، جعفر، جبر و اختیار، (1387ش)، نگارش علی ربانی گلپایگانی، انتشارات مؤسسه‏ی امام صادق× ، قم.

14. سعادت پرور، علی، (1382ش)، جمال آفتاب، احیاء کتاب، تهران.

15. فولادی، محمد، (1381ش)، تحلیل سیر نقد شعر حافظ، انتشارات دانشگاه تهران، تهران.

16. کلینی، محمد بن یعقوب، (1365ش)، الکافی، دارالکتب الاسلامیة، تهران.

17. مجاهدی، محمد علی، (1383ش)، سیری در تاریخ زندگی و برگزیده‏ی غزلیات حافظ، انتشارات حضور، قم.

18. مجدزاده صهبا، جواد، (بی تا)، سخنی چند در باب احوال و اشعار حافظ، بی جا.

19. مرتضوی، منوچهر، (1388ش)، مکتب حافظ، انتشارات توس، تهران.

20. مستملی بخاری، اسماعیل، (1363ش)، شرح التعرف لمذهب التصوف، تحقیق و تصحیح محمد روشن، انتشارات اساطیر، تهران.

21. مطهری، مرتضی، (1380ش)، مجموعه آثار، ج1، انتشارات صدرا، تهران.

22. ـ، (1380ش)، مجموعه آثار، ج3، انتشارات صدرا، تهران.

23. ولایتی، علی اکبر، (1387ش)، پویایی فرهنگ و تمدن اسلام و ایران، انتشارات وزارت امور خارجه، تهران.