عقل و دین

عقل و دین

سنجه‌های عقلی در ارزیابی روایات غلوآمیز محمد بن سنان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
سجاد سلامی 1
مژگان سرشار 2
محمد شریفانی 3
1 دانشجوی دکتری رشتۀ علوم قرآن و حدیث؛ دانشکدۀ حقوق، الهیات و علوم سیاسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
2 استادیار گروه علوم قرآن و حدیث؛ دانشکدۀ حقوق، الهیات و علوم سیاسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
3 دانشیار دانشکده الهیات، دانشگاه علامه طباطبایی، تهران، ایران
چکیده
محمد‌‌بن‌‌سنان‌زاهری (م.220ق) یکی از راویان کثیرالحدیث و تأثیرگذار بر فقه و حدیث امامیه است. در کتب اربعه شیعه از او احادیث زیادی نقل شده است، تعداد زیادی از بزرگان رجالی همچون ابن‌الغضائری در الضعفاء، ابن‌نجاشی در الرجال، شیخ طوسی در الفهرست و التهذیبین، شهیدثانی در الروضه البهیه و خوئی در معجم رجال‌الحدیث وی را تضعیف کرده‌اند و بعضاً معتقدند که وی متهم به غلو، ارتفاع و ضعف است، لذا به ویژه روایت‌های مفرد او را از درجه اعتبار ساقط کرده‌اند. در این نوشتار کوشش شده است تا با بررسی 7 روایت مفرد محمد ‌بن‌ سنان در الکافی و التهذیب، استناد به ادله و شواهد عقلی و عینی و همچنین سخنان بزرگان رجالی به بررسی ویژگی‌های تضعیفی فوق در روایت‌های وی بپردازیم تا به شناخت کامل‌تری از او دست یابیم. متن این روایت‌ها را با توجه به غلوآمیز بودن آن‌ها و عدم سازگاری با عقل ارزیابی کرده‌ایم. مهم‌ترین یافته پژوهش این است که روایت‌های ابن‌سنان به دلیل برخورداری از ویژگی‌های تضعیفی متعددی همچون غلو، ارتفاع و افراط، دارای ضعف و مخالف عقل هستند و در نتیجه آرای بزرگان رجالی که در ادامه بدان‌ها نیز اشاره خواهد شد، در باب ضعیف بودن شخصیت محمد ‌بن‌‌ سنان و مردود بودن روایت‌های مفرد وی درست و واقعی است.
کلیدواژه‌ها
محمد بن سنان
غلو
روایت
حدیث مفرد
سنجش عقلی

موضوعات

عنوان مقاله English

"The Rational Criteria for Evaluating the Exaggerated Narrations of Muhammad ibn Senan"

نویسندگان English

Sajad Salami 1
Sarshar Mojgan 2
Mohammad Sharifani 3
1 PhD Student in Quranic Sciences and Hadith; Faculty of Law, Theology, and Political Science, Science and Research Unit, Islamic Azad University, Tehran, Iran
2 Assistant Professor, Department of Quran and Hadith Sciences; Faculty of Law, Theology, and Political Science, Unit of Sciences and Research, Islamic Azad University, Tehran, Iran
3 Associate Professor at the Faculty of Theology, Allameh Tabatabai University, Tehran, Iran.
چکیده English

"Muhammad ibn Senan Zahiri (d. 220 AH) is recognized as one of the prolific hadith narrators influential in Shia jurisprudence and hadith. Numerous narrations attributed to him are found in the four fundamental texts of Shia Islam. Many notable scholars of hadith criticism, such as Ibn al-Ghadha'iri in *Al-Du'afa*, Ibn Najashi in *Al-Rijal*, Shaykh Tusi in *Al-Fahrist* and *Al-Tahdhib*, Shahid Thani in *Al-Rawdah al-Bahiyyah*, and Khui in *Mu'jam Rijal al-Hadith* have criticized him, sometimes accusing him of exaggeration, elevation, and weakness. Consequently, especially his isolated narrations have been deemed unreliable.

This study aims to examine seven isolated narrations of Muhammad ibn Sanan in *Al-Kafi* and *Al-Tahdhib*, utilizing rational and empirical evidence alongside the opinions of prominent hadith scholars to analyze the aforementioned weaknesses in his narrations, thereby achieving a more comprehensive understanding of his character. We have evaluated the text of these narrations in light of their exaggerated content and lack of coherence with reason. The most significant finding of this research is that the narrations of Ibn Sanan, characterized by multiple weaknesses such as exaggeration and extremism, are indeed flawed and contrary to reason. Consequently, the assessments of major hadith scholars regarding the weak character of Muhammad ibn Sanan and the rejection of his isolated narrations are valid and accurate."

کلیدواژه‌ها English

Muhammad ibn Senan
Exaggeration
Narration
Singular Hadith
Rational Assessmen

  1. قرآن کریم، ترجمه محمدمهدی فولادوند، (1418ق)، چاپ سوم، تهران، دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی.

    1. آدینه، روح‌اله؛ شاهرودی، سمانه، (1399)، "تبیین معنای عقل از نظر ملاصدرا و حائری یزدی باتکیه بر اصول کافی"، دوفصلنامه عقل و دین، سال دوازدهم، شماره بیست و سوم.
    2. ابن‌اثیر جزری، مبارک‌بن‌‌محمد، (1367ش)، النهایة فی غریب الحدیث و الأثر، چاپ چهارم، قم، مؤسسه مطبوعاتی اسماعیلیان.
    3. ابن‌بابویه، محمد‌بن‌علی، (1414ق)، الإعتقادات الإمامیة، چاپ دوم، قم، کنگره شیخ مفید.
    4. ____________________، (1413ق)، من ‌لایحضره الفقیه، چاپ دوم، قم، دفتر انتشارات اسلامی.
    5. ابن‌داود حلی، حسن‌بن‌علی، (1392ق)، رجال ابن‌داود، نجف، المطبعة الحیدریة.
    6. ابن‌غضائری (واسطی بغدادی)، احمد‌بن‌حسین، (1422ق)، الرجال، چاپ اول، قم، مؤسسه دارالحدیث.
    7. ابن‌قولویه، جعفر‌بن‌محمد، (1356ش)، کامل‌الزیارات، چاپ اول، نجف اشرف، دارالمرتضویة.
    8. ابن‌منظور، محمد‌بن‌مکرم، (1414ق)، لسان‌العرب، چاپ سوم، بیروت، دارصادر.
    9. ابن‌نجاشی، ابوالعباس احمد‌بن‌علی، (1365ش)، الرجال، چاپ ششم، قم، مؤسسة النشر الاسلامی.
    10. ایزدی‌فرد، علی اکبر؛ حسینی‌نژاد، مجتبی، (1396ش)، "وثاقت محمد‌بن‌سنان در ترازوی نقد و بررسی"، علوم حدیث، سال بیست و دوم، شماره 2.
    11. بحرالعلوم طباطبائی، محمد‌مهدی‌بن‌مرتضی، (1363ش)، الفوائد الرجالیة، چاپ اول، تهران، مکتبة الصادق (علیه‌السلام).
    12. بهبودی، محمدباقر، (1370ش)، گزیده تهذیب، چاپ اول، تهران، انتشارات کویر.
    13. عاملی جبعی، زین‌الدین‌بن‌علی، (1410ق)، الروضة البهیة فی شرح اللمعة ‌الدمشقیة، چاپ اول، قم، انتشارات داوری.
    14. جوادی آملی، عبدالله، (1401ش)، التسنیم فی تفسیر القرآن الکریم، چاپ اول، قم، مرکز نشر اسراء.
    15. حائری، محمد‌‌بن‌اسماعیل، (1416ق)، منتهی ‌المقال فی احوال ‌الرجال، چاپ اول، تحقیق مؤسسة آل‌البیت (علیهم‌السلام) لإحیاء ‌التراث.
    16. حرعاملی، محمد‌بن‌حسن، (1409ق)، تفصیل وسائل ‌الشیعة الی تحصیل مسائل ‌الشریعة، چاپ اول، قم، مؤسسه آل‌البیت (علیهم‌السلام).
    17. خوئی، ابوالقاسم، (1409ق)، معجم‌ رجال‌ الحدیث، چاپ چهارم، قم، مؤسسة الخوئی الإسلامیة.
    18. راغب اصفهانی، حسین‌بن‌محمد، (1412ق)، مفردات الفاظ قرآن، چاپ اول، بیروت، دارالقلم و دمشق، الدار الشامیة.
    19. سبحانی تبریزی، جعفر، (1377ش)، کلیات فی علم‌ الرجال، قم، جماعة المدرسین بقم، مؤسسة النشر الاسلامی.
    20. ستوده، حمید، (1390ش)، "محمد بن‌‌سنان؛ کاوشی در وثاقت و تضعیف"، فصلنامه فقه اهل بیت (علیهم‌السلام)، شماره‌های66 و 67.
    21. شوشتری، محمدتقی، (1419ق)، قاموس‌الرجال، قم، جامعه مدرسین حوزه علمیه.
    22. طباطبایی، محمد‌حسین، (1417ق)، المیزان فی تفسیر القرآن، چاپ پنجم، قم، دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
    23. طبرسی، فضل‌بن‌حسن، (1372ش)، ‏مجمع‌ البیان لعلوم القرآن، چاپ سوم، تهران، انتشارات ناصرخسرو.
    24. طوسی، محمد‌بن‌حسن، (1390ق) ، چاپ اول، الاستبصار فیما اختلف من الاخبار، تهران، دارالکتب الاسلامیة.
    25. __________________، (بی‌تا)، التبیان فی تفسیر القرآن، چاپ اول، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.
    26. __________________، (1407ق)، تهذیب‌الأحکام، چاپ چهارم، تهران، دارالکتب الاسلامیة.
    27. __________________، (1373ش)، رجال الطوسی، چاپ سوم، قم، جماعة المدرسین فی الحوزة العلمیة بقم، مؤسسة النشر الإسلامی.
    28. _________________، (1420ق)، فهرست کتب الشیعة و أصولهم و أسماء المصنفین و أصحاب الأصول، چاپ اول، قم، مکتبة المحقق الطباطبایی.
    29. عرب، مرتضی؛ نقی‌زاده، حسن، (1390ش)، «بازکاوی اعتبار رجالی محمد‌بن‌سنان»، دوفصلنامه کتاب قیم، شماره 2.
    30. فراهیدی، خلیل‌بن‌احمد، (1409ق)، کتاب العین، چاپ دوم، قم، مؤسسه دارالهجرة.
    31. کشی، محمد‌بن‌عمر، (1409ق)، اختیار معرفة الرجال، چاپ اول، مشهد، مؤسسه نشر دانشگاه مشهد.
    32. کلباسی، محمد‌بن‌محمد ابراهیم، (1380ش)، الرسائل ‌الرجالیة، چاپ اول، قم، دارالحدیث.
    33. کلینی، محمد‌بن‌یعقوب، (1407ق)، الکافی، تهران، دار الکتب‌ الاسلامیة.
    34. مجلسی، محمد‌باقر، (1378ش)، الوجیزة فی علم ‌الرجال، چاپ اول، تهران، همایش بزرگداشت علامه مجلسی.
    35. _________________، (1403ق)، بحار الانوار الجامعة لدرر الأخبار الائمة الاطهار، چاپ دوم، بیروت، داراحیاء التراث العربی.
    36. مجلسی، محمدتقی، (1406ق)، روضة‌ المتقین فی شرح من‌ لایحضره ‌الفقیه، چاپ دوم، قم، مؤسسه فرهنگی اسلامی کوشانپور.
    37. مشکور، محمد‌جواد، (1372ش)، فرهنگ فرق اسلامی، مشهد، آستان قدس رضوی، چاپ دوم.
    38. مکارم شیرازی، ناصر، (1374ش)، تفسیر نمونه، چاپ اول، تهران، دارالکتب الاسلامیة.
    39. مهدوی‌راد، محمد‌علی؛ جباری، امیرعطاالله، (1391ش)، "محمد بن‌ سنان از ورای دیدگاه‌ها"، حدیث‌ پژوهی، شماره 8.
    40. نجاتی، محمد؛ سامی، حامد، (1401)، "نقش عقل در حفظ خلوص دین از منظر آیات و روایات"، دوفصلنامه عقل و دین، سال چهاردهم، شماره بیست و هفتم.
    41. نوری، میرزا حسین، (بی‌تا)، فصل ‌الخطاب، چاپ فرهنگ و معارف اسلامی، چاپ افست.