عقل و دین

عقل و دین

آموزش تفکر دینی به کودک و نوجوان با استفاده از تمثیلات فیلسوفان مسلمان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
الهام تقوی گنجی 1
عباس بخشنده بالی 2
1 دانش‌آموخته کارشناسی ارشد مبانی نظری اسلام، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران
2 دانشیار فلسفه و کلام اسلامی، گروه معارف اسلامی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران
چکیده
آموزش تفکر دینی از موضوعات و دغدغه‌های اندیشمندان دانش‌های الهیاتی بوده است. روش‌های مختلفی برای این مهم در آثارشان مشهود است. مباحث عقلی و نیز گاهی عرفانی و نقلی برای این مهم به کار رفته است. شناسایی این روش‌ها برای هدایت نسل کودک و نوجوان اهمیت دارد. پژوهش حاضر با روش توصیفی- تحلیلی درصدد است توانمندی و اثربخشی تمثیلات فیلسوفان مسلمان را در تفکر دینی تبیین نماید. برخی فیلسوفان مسلمان مانند ابن‌سینا و سهروردی در آثارشان به کمک داستان‌ها و تمثیل‌های رمزی مانند حی‌بن‌یقظان، سلامان و ابسال، لغت موران، عقل سرخ، فی حقیقة العشق و آواز پر جبرئیل برای آموزش تفکر دینی به جامعه پرداختند. از این تمثیلات می‌توان در راستای تقویت مبانی و تفکر مسائل مختلف دینی استفاده کرد. به‌عنوان‌نمونه در این تمثیلات مباحثی درباره الهیات به معنای عام و خاص تبیین شده که شامل معرفت‌شناسی، هستی‌شناسی، خداشناسی، انسان‌شناسی، راهنماشناسی و معادشناسی است.

تازه های تحقیق

نتیجه‌گیری

موفقیت جامعه اسلامی در شکل‌گیری و گسترش، وابسته به تلاش صحیح در انتقال مفاهیم دینی به افراد جامعه دارد. محتوای دینی می‌تواند در قالب روش‌هایی مانند بازی، شعر، رسانه، قصه و تمثیل برای مخاطبان کودک و نوجوان ارائه شود که از جمله جامع‌ترین شیوه‌ها استفاده از تمثیل است که با اصطلاحات رمزآلود و بهرمندی از روند داستانی، مخاطب را به چالش‌های درونی دعوت می‌کند. در نمونه‌های تمثیلی ابن‌سینا و سهروردی با عناوین رساله الطیر، حی‌بن‌یقظان، سلامان و ابسال، عقل سرخ و مونس العشاق نیز نوعی سیر تکاملی به تصویر کشیده شده است. تمثیل‌ها در صدد آموزش توحید، معاد، امامت و نبوت، مراتب آفرینش عوالم خلقت، اصول معرفت‌شناسی، شناخت محدودیت‌های جهان ماده و ابعاد وجودی انسان هستند. تمثیل با معرفی اوصاف خداوند در قالب شخصیت‌های داستانی دست‌نیافتنی که چشم و جان انسان قادر به درک آن نیست و با اشاره به اوصاف خالق که در مخلوق متجلی شده در اصل به بیان توحید و یگانگی خداوند در ذات و صفات می‌پردازد. از طرفی با بیان ویژگی‌های مختلف انسان و خلقت جسمانی و روحانی از میزان قدرت بشر در سعادت‌مندی سخن می‌گوید. از‌طرفی با بیان اینکه کمال هر چیز در ارتباط عمیق با اصل آن نهفته است بازگشت به اصل را در دو مرحله معرفی می‌کند که یکی رسیدن به شایستگی برای مقام خلیفه خداوند بودن در زمین است و دیگری بازگشت به خداوند و معاد اخروی. بعد از این مراحل مخاطب وارد وادی معرفت‌شناسی در ابعاد خود‌شناسی و خداشناسی شده و با اشاره به اینکه انسان محل تجلی اوصاف خالق است، خودشناسی را در اولویت سلوک و بندگی معرفی می‌کند. همچنین، با معرفی عوالم خلقت جایگاه بشر را در عالم آفرینش نشان داده و با این معرفی اسباب قدردانی و پیشرفت انسان را با آگاهی بخشی به او فراهم می‌کند.

کلیدواژه‌ها
فیلسوفان مسلمان
تمثیلات فلسفی
آموزش تفکر دینی
کودک و نوجوان
شکوفایی

موضوعات

عنوان مقاله English

Teaching religious thinking to children and adolescents using Parables of Muslim Philosophers

نویسندگان English

Elham Taqavi 1
Abbas Bakhshandeh Bali 2
1 Master's in theoretical foundations of Islam, Mazandaran University, Babolsar, Iran,
2 Associate professor in Islamic philosophy and theology, department of Islamic studies, University of Mazandaran, Babolsar, Iran
چکیده English

Teaching religious thinking has been one of the topics and concerns of the thinkers of theological knowledge. Different methods for this important issue are evident in their works. Rational and sometimes mystical and narrative topics have been used for this purpose. Identifying these methods is important for guiding the children and teenagers. In the present research it has been tried to explain the power and effectiveness of parabels of Muslim philosophers in religious thinking with a descriptive-analytical method. Some Muslim philosophers such as Ibn Sina and Sohrawardi have employed stories and symbolic parables in their works, such as "Hayy bin Yaqzan", "Salaman and Absal", "Loqat Moran", "Aql Sorkh", "Fi Haqiqa al-Ishq" and "Awaz Par Gabriel" to teach religious thinking to the society. Parables can be used to strengthen the foundations and thinking of various religious issues. For example, in these parables, discussions about metaphysics in a general and special sense are explained, which include epistemology, ontology, theology, “study of humanity”, “study of guides”, as well as eschatology.

کلیدواژه‌ها English

Muslim philosophers
philosophical parables
education of religious thinking
child and adolescent
flourishing

  1. قرآن کریم.

    1. آتش سودا، محمد علی؛ صادقی، سمیرا، (1391)، ساختار داستان‌های شیخ اشراق بر اساس الگو‌های ولادیمیر پراپ، مجله ادبیات عرفانی و اسطوره شناختی، ش27.
    2. آذرمکان، حشمت‌الله؛‌ خردخورد، فوزیه، (1394)، شعر کودک و دنیای کودک، اردبیل، دانشگاه محقق اردبیلی.
    3. ابراهیمی دینانی، غلامحسین، (1364)، شعاع اندیشه و شهود در فلسفه سهروردی، تهران، انتشارات حکمت.
    4. ابن‌سینا، عبدالله، (1370)، رساله الطیر، به کوشش: محمدحسین اکبری، تهران، انتشارات الزهرا.
    5. امین، سیدحسن، (1383)،‌ "سلامان و ابسال اسطوره یونانی در فرهنگ ایرانی در چهارده روایت"، تهران، دایرة المعارف ایران‌شناسی.
    6. اوجاق‌علی‌زاده، سیمین، (1388)، "صفیر سیمرغ در کارگاه عنکبوت"، پژوهش‌نامه فرهنگ و ادب، سال پنجم،  ش 8.
    7. پارسا، محمد، (1374)، روان‌شناسی تربیتی، تهران، نشر سخن.
    8. پروینی، خلیل،‌(1379)، تحلیل عناصر ادبی و هنری داستان‌های قرآن، تهران، فرهنگ‌گستر.
    9. پورحسینی، ابوالقاسم، (1374)، "دو روایت سلامان و ابسال ازنظر خواجه نصیر‌الدین طوسی"، مجله دانشکده ادبیات و علوم انسانی، شماره 3.
    10. پورنامداریان، تقی، (1367)، رمز و داستان‌های رمزی در ادب فارسی، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی.
    11. پیاژه، ژان؛ اینهلدر، باربل، (1383)، روان‌شناسی کودک، ترجمه: زینب توفیق، تهران، نشر نی.
    12. جوهری، معصومه، سیفی کناری، فاطمه،(1398)، "نقش بازی در تربیت دینی کودکان"، دوفصلنامه تخصصی مطالعات دین‌پژوهی، سال 3، شماره 6.
    13. خسروشاهی، سیدهادی،‌ (1378)، مجموعه رسائل علامه طباطبایی، قم، انتشارات بوستان کتاب.
    14. خسروی، حسین، (1388)، "در مکتب عارفانه سهروردی"، فصلنامه تخصصی زبان و ادبیات فارسی، دوره 12، شماره 7.
    15. داداشی اومالی، بهروز و همکاران،‌ (1400)، "رابطه ایده‌پردازی با آینده‌پژوهی در فرایند تدریس"، نشریه آفاق علوم انسانی، شماره 58.
    16. روضاتیان، سیده مریم؛ گرامی، نجمه، ‌(1397)، "فرامتن‌های سلامان و ابسال"، مجله پژوهش‌های ادب عرفانی، شماره 36.
    17. سادات، محمد علی،‌ (1392)، راهنمای پدران و مادران در شیوه‌های برخورد با کودکان، تهران، نشر فرهنگ اسلامی.
    18. سجادی، سید جعفر، (1376)، شرح رسائل سهروردی، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و هنر اسلامی.
    19. سعیدی مهر، محمد، (1396)، آموزش کلام اسلامی، قم، نشر کتاب طه.
    20. سهروردی، یحیی بن حبش، (1380)، مجموعه مصنفات شیخ اشراق، به‌کوشش: هنری کربن، تهران، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
    21. شریفی دروازه، مریم و همکاران، ‌(1399)، "واکاوی روش‌های آموزش دینی بر تجربه زیسته آموزگاران و متخصصان علوم دینی و تربیتی"، مجله تربیت اسلامی، شماره ۳۴.
    22. شعارى‏نژاد، علی اکبر، (1372)، روان‏‌شناسى، تهران، اطلاعات.
    23. شیروانی، زین العابدین، (1389)، بستان السیاحة، ج1، تهران، انتشارات حقیقت.
    24. طوسی، نصیر الدین،‌(1393)، روضه تسلیم، مقدمه: جلال حسینی بدخشانی و پروفسور هرمان لندولت، تهران، میراث مکتوب.
    25. عظیمی، محمدحسن؛ شکرخواه، یونس، ‌(1394)، "کودک رسانه و ارتباط متقابل"، مجله علوم و فنون مدیریت اطلاعات، سال اول، ش1.
    26. فتحی، عباس؛‌ بهشتی، احمد،‌ (1401)، "رابطه نفس و بدن در علم و عمل؛ از حیات تا موت (با تأکید بر رویکرد صدرایی)"، مجله عقل و دین، شماره 26.
    27. فشاهی، محمدرضا، (1380)، ارسطوی بغداد از عقل یونانی به وحی قرآنی، تهران، انتشارات کارون.
    28. کریمی، عبدالعظیم، (1389)، تربیت چه چیز نیست؟، تهران، انتشارات مدرسه.
    29. محمدی وایقانی، کاظم، (1388)،‌ هشت رساله سهروردی، نشر نجم کبری.
    30. مخلص، سهام؛ رسولی شریبانی، رضا؛ مقیمی، گیتا و اکبری، رضا،‌ (1395)، "رسالة الطیر ابن‌سینا فراروایتی نمادین از معنای زندگی"، مجله حکمت سینوی، شماره 56.
    31. مطهری، مرتضی، (1383)، تعلیم و تربیت در اسلام، تهران، انتشارات صور.
    32. معین، محمد، (1387)،‌ فرهنگ معین، تهران، انتشارات زرین.
    33. نویی، اراهیم؛ جلالی، مجتبی،‌ (1396)، "بررسی دیدگاه صدرالمتألهین شیرازی در باب جامعیت قرآن"، مجله عقل و دین، شماره 17.
    34. الیاسی، آزاده؛ اخلاقی، مرضیه،‌ (1400)، "جهان‌شناسی رمزی در داستان‌های شیخ اشراق"، فصل‌نامه اندیشه فلسفی، دوره 1، شماره 3.