عقل و دین

عقل و دین

نقش عقل در حفظ خلوص دین از منظر آیات و روایات

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
محمد نجاتی 1
حامد سامی 2
1 استادیار گروه اخلاق پزشکی دانشگاه علوم پزشکی هرمزگان، بندرعباس، ایران.
2 مدرس معارف اسلامی، دانشگاه امام حسین، طلبه سطح 4 حوزه علمیه قم
چکیده
دین اسلام دارای خلوص ذاتی است و به هیچ عنوان مورد تحریف -که ناقض هدایت بشر است- قرار نمی­گیرد. با‌این‌حال، امکان وجود ناخالصی در معرفت و فرهنگ دینی وجود دارد. آیات و روایات متعدد در زمینۀ اهمیت تعقل، پیشینه بدعت­های دینی، تجربیات متعدد تاریخی و نوع مواجهه دین با اشتباهات اساسی جوامع انسانی مشخص می­سازد که عقل بشری در حفظ خلوص دین نقش اساسی دارد. روش تفکر برهانی و مطابق با واقع کمک فراوانی به تبیین اسلام ناب می­کند. مواردی مثل بدعت، تفسیر‌به‌رأی، التقاط‌گرایی و محدود ساختن دین به ارتباط خالق و مخلوق از جمله انحرافات و ناخالصی­های معرفتی به‌شمار می­روند؛ همچنان‌که خرافه­پرستی، تعصبات بی­جا و عادات غلط باعث ناخالصی­های فرهنگی فراوانی شده است و عقل در تشخیص، دفع و رفع آن­ها نقش اساسی دارد. بسیاری از مسائل حوزه دین مثل تفسیر قرآن کریم، فهم مسائل عمیق کلامی، تشکیل دستگاه استنباط فقهی کارآمد، تشکیل نظام فکری منسجم در ابعاد مختلف، پذیرش و دفاع از دین، همگی وابستگی بسیاری به تعقل فلسفی و استفاده از ابزار عقل انسانی دارند. در این نوشتار با روش توصیفی-تحلیلی به بررسی جایگاه عقل در حفظ خلوص دین و پیراستن آن از ناخالصی­ها خواهیم پرداخت.

تازه های تحقیق

نتیجه‌گیری

عقل به‌عنوان مهم­ترین قوه ادراکی انسان، می­تواند به صورت­های گوناگونی در حفظ خلوص دین تأثیرگذار باشد. همان‌گونه که آیات و روایات مختلف بیان می­دارند، ارزش عقل و تعقل در عمل و نظر غیر‌قابل‌انکار است. عقل بشر گاهی در مرتبۀ برهانی و فلسفی می­تواند به او کمک کند و گاهی در مرتبه جدل و خطابه؛ همچنان‌که عقل تجریدی و نیمه تجریدی و تجربی25 و ناب نیز هر‌کدام در جایگاه­ خود به حفظ خلوص دین کمک می­کنند. همچنین به این مطلب دست یافتیم که روش فکری انسان­ها در تبیین جهان­بینی نیز، نقش مهمی در شناخت کامل و خالص دین ایفا می­کند؛ تا‌آنجا‌که به‌کارگیری عقل و عقلانیت، در گستره استنباط مسائل فقهی و حقوقی و اخلاقی نیز تأثیر به‌سزایی دارد. یکی از مهم‌ترین عرصه­هایی که می­تواند زمینه مناسبی برای ورود ناخالصی و خرافات به‌شمار آید، آیات و روایات متشابه است که در طول تاریخ گروه‌های مختلف مذهبی به‌دلیل عدم به‌کارگیری عقل و لوازم آن، دچار انحرافات مختلف از جمله اعتقاد به برخی بدعت‌ها و خرافات در حوزه دین شده‌اند. این انحرافات و ابتلاء دین و مذهب به ناخالصی­ها هم در ابعاد معرفتی رخ داده و هم در ابعاد فرهنگی و اجتماعی به‌وقوع پیوسته است.

کلیدواژه‌ها
عقل
خلوص دین
بدعت
معرفت دینی
فرهنگ دینی

موضوعات

عنوان مقاله English

The Role of Reason in Preserving the Purity of Religion from the Perspective of Verses and Narrations

نویسندگان English

Mohammad Nejati 1
hamed sami 2
1 ssistant professor, department of medical Ethics, Hormozgan University of Medical Sciences, Bandar Abbas, Iran
2 Instructor of Islamic knowledge, Imam Hossein University, Level-4 graduate of Qom Seminary
چکیده English

Islam has inherent purity and cannot be distorted in any way, because otherwise human guidance will be violated.  There is notably a possibility of impurity in religious knowledge and culture.  Numerous verses and narrations on the importance of rationality, the background of religious heresies, numerous historical experiences and the type of religion facing the basic mistakes of human societies make it clear that human reason plays an essential role in preserving the purity of religion.  The way of thinking that is logical and in accordance with reality helps a lot to explain pure Islam.  Things like heresy, interpretation by opinion, eclecticism, and limiting religion to the relationship between the creator and the creature are among the epistemic deviations and impurities; just as superstition, misplaced prejudices and wrong habits have caused many cultural impurities, and reason plays an essential role in recognizing, rejecting and eliminating them.  Many issues in the field of religion, such as the interpretation of the Holy Quran, the understanding of deep theological issues, the formation of an efficient jurisprudential inference system, the formation of a coherent intellectual system in various dimensions, the acceptance and defense of religion, are all highly dependent on philosophical reasoning and the use of the tools of human reason.  In this article, with a descriptive-analytical method, we will examine the place of reason in preserving the purity of religion and removing impurities from it.

کلیدواژه‌ها English

Intellect
purity of religion
heresy
religious knowledge
religious culture

  1. قرآن کریم

    نهج البلاغه

    1. ابن‌منظور، محمد بن مکرم، (بی‌تا‌)، لسان العرب، بیروت، چاپ دارصادر.
    2. ابوترابی، محمود و موسوی، سیده مریم، (1396)، "رابطه میان عقل و دین از منظر قرآن و روایات"، الاهیات قرآنی، شماره 5.
    3. الله‌بداشتی، علی؛ پیرهادی، محسن، (1396)، "جایگاه عقل در دین‌شناسی از دیدگاه علامه طباطبایی و ابن‌تیمیه"، عقل و دین، دوره 9، شماره 16.
    4. بخشنده بالی، عباس، 1395، "دیدگاه ابن‌رشد درباره نقش عقل در فهم دین و تأثیر این دیدگاه بر توماس آکویناس"، عقل و دین، پاییز 95، شماره 15.
    5. ترجمۀ کتاب مقدس، (2002م)، انگلستان، چاپ سوم، انتشارات ایلام.
    6. جرجانی، سید شریف، (1419)، التعریفات، بیروت، انتشارات دارالفکر.
    7. جوادی آملی، عبدالله، (1376)، منزلت عقل در هندسه معرفت دینی، قم، اسراء.
    8. ـــــــــــــــــ ، (‌1375)، انتظار بشر از دین، چاپ اول، تهران، اسراء.
    9. حسینی شاهرودی، سید مرتضی؛ مشهدی، تکتم، "تأویل عقلی دین از دیدگاه علامه طباطبایی و غزالی"، الاهیات تطبیقی، پاییز 90، شماره 6.
    10. حکیمی، محمد رضا، (1383)، مقام عقل، قم، انتشارات دلیل ما.
    11. حیدری، سید کمال، (بی‌تا)، اصول التفسیر و التأویل، چاپ دوم، قم، انتشارات دار فراقد.
    12. خیراللهی، محمود، "جایگاه عقل در قلمرو دین"، معرفت، آذر 1387.
    13. راغب الاصفهانی، (1389)، المفردات فی غریب القرآن، تهران، نشر المرتضوی.
    14. رحیمی، اکرم، (1397)، "نقد و بررسی دیدگاه تفکیکیان نص‏گرا در "حصرپنداری فهم معرفتی قرآن"، عقل و دین، دوره 10، شماره 19.
    15. رضوانی، علی اصغر، (1391)، بدعت چیست؟، چاپ سوم، قم، چاپ مشعر.
    16. طباطبایی، محمد حسین، (1380)، نهایة الحکمة، چاپ دوازدهم، قم،  انتشارات مؤسسه نشر اسلامی.
    17. ــــــــــــــــــــ، (1371)، المیزان فى تفسیر القرآن، قم، انتشارات اسماعیلیان.
    18. طبرسی، (1384)، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، تهران، المکتبة الاسلامی.
    19. ــــــــــــــــ، (1403ق)، الاحتجاج علی اهل اللجاج، تهران، چاپ اول، چاپ مرتضی.
    20. غزالی، محمد، (بی‌تا)، احیاء علوم الدین، تصحیح: عزالدین سیروان، چاپ سوم، بیروت، دارالقلم.
    21. کردفیروزجائی، اسدالله، (1398)، "اعتبارسنجی کارکرد معرفتی عقل با تأکید بر دیدگاه شیخ مفید"، عقل و دین، دوره 11 ، شماره 20.
    22. کلینی، محمد بن یعقوب، (1429ق)، الأصول من الکافى، قم، دارالحدیث.
    23. مازندرانی، محمدصالح بن احمد، (1342ش)، شرح کافی، تهران، المکتبة الاسلامیة.
    24. مجلسى، محمدباقر، (1403)، بحارالأنوار، چاپ دوم، بیروت، انتشارات دار الفکر.
    25. ــــــــــــــــــ، (1404‌)، مرآۀ العقول فى شرح أخبار آل الرسول، چاپ دوم، انتشارات دارلکتب الاسلامیة.
    26. مصباح، محمدتقی، (1366)، قرآن‌شناسی، قم، انتشارات مؤسسه امام خمینی(ره).
    27. ــــــــــــــــــــ، (1368) ، آموزش عقاید، چاپ چهارم، قم، نشر سازمان تبلیغات اسلامی.
    28. مطهری، مرتضی، (1383)، مجموعه آثار، تهران، انتشارات صدرا.
    29. مکارم شیرازی، ناصر، (1353)، تفسیر نمونه، تهران، دارالکتب الاسلامیة.
    30. ملاصدرا، (1366)، شرح اصول کافی، اول، قم، مؤسسه مطالعات فرهنگى.
    31. الهندی، ‌علاء الدین، (1419ق)، کنز العمال، لبنان، دارالکتب العلمیة.
    32. یزدی، علی محمد، (‌1389)، بدعت در نگاه قرآن، اول، قم، نشر پژوهشگاه فرهنگ و معارف اسلامی