بررسی تطبیقی رهیافت آیت‏الله جوادی آملی و دکتر نصر در علم دینی تمدن ‏ساز

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشگاه معارف اسلامی،‌قم، گروه مبانی نظری اسلام

چکیده

مسئله علم دینی در دهه‌های اخیر در میان محققان و پژوهشگران داخلی موافقان و مخالفانی داشته است. در میان موافقان نیز نظر یکسانی وجود ندارد. در این بین می‌توان به دو رهیافت علم دینی در متن فرهنگ، سنت و تمدن اسلامی و علم دینی شمول‌گرای عقل و نقل‌محور اشاره کرد. اگرچه بین این دو دیدگاه اشتراکاتی وجود دارد؛ اما مبانی و مؤلفه‌ها و نتایج هریک متفاوت از دیگری است. دیدگاه اول علم دینی را بازگشت به سنت و تمدن اسلامی در اعصار گذشته می‌داند و احیاء آن تمدن را در واقع احیاء علم دینی می‌داند. این دیدگاه علوم جدید غربی را یکسره در تعارض با جهان‌بینی اسلامی دانسته و بر این باور است که کارآیی خاصی در تمدن نوین اسلامی نخواهند داشت. دیدگاه دوم بر این باور تأکید دارد که علم دینی از عناصر کلیدی تمدن نوین اسلامی خواهد بود. علوم جدید غربی نیز در این تمدن کارآیی خواهند داشت. نظرگاه اخیر با تعمیم حجیت عقل از عقل تجریدی به نیمه تجریدی، بر داده‌های تجربی هم مهر تأیید زده و برای آن اعتبار قائل می‌شود. یافته اصلی تحقیق آن است که بنابر رویکرد اول، علم دینی ظرفیت محدودی در تمدن نوین اسلامی خواهد داشت؛ چراکه علوم جدید غربی در تعارض با دین اسلام است. اما در رویکرد دوم در عین توجه به میراث گذشتگان، علوم موجود در غرب نیز در شکل‌دهی به تمدن اسلامی نقش خواهند داشت. در این تحقیق با رویکرد توصیفی، تحلیلی و تطبیقی به رهیافت هریک به علم دینی تمدن‌ساز اشاره خواهیم کرد.

تازه های تحقیق

نتیجه ‏گیری

از میان رویکردهای مختلف علم دینی برخی از دیدگاه‌ها نسبت به سایر رهیافت‌ها ناظر به تمدن اسلامی است. در رویکردی که سردمدار آن دکتر نصر است به فرهنگ‌سازی علم قدسی با تأکید بر سنت و حکمت خالده تأکید می‌شود. در برابر، استاد جوادی آملی بر علم دینی حداکثری با توجه به جایگاه عقل و نقل دینی تأکید می‌کند. رویکرد اول مسئله احیای تمدن اسلامی را مطرح می‌کند و علوم رایج غربی را در تعارض با دین اسلام می‌داند؛ اما دربرابر رهیافت دوم همه علوم را الهی دانسته و علوم موجود غربی را از ناحیه عالم و معلوم دچار ضعف و آسیب می‌داند نه از ناحیه خود علم. با این توصیف دکتر نصر تمدن نوین اسلامی را صرفا در بازسازی مجدد و بازگشت به میراث گذشتگان می‌داند؛ اما استاد جوادی ضمن پذیرش میراث قدما، از ظرفیت‌های علوم موجود به نحو حداکثری در شکل‌دهی به تمدن اسلامی بهره می‌گیرد. آسیب‌های علم جدید غربی با نوع نگاه و نگرش تغییر خواهد یافت و دیگر نیازی به حذف علوم غربی نیست. بنابراین بر خلاف رهیافت استاد جوادی آملی، دیدگاه نصر از ظرفیت‌های بسیار محدودی در تمدن نوین اسلامی برخوردار است.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

A Comparative Study of Ayatollah Javadi Amoli’s and Dr. Nasr’s Approaches to Civilizing Religious Science

نویسنده [English]

  • abuzar rajabi
university of islamic sciences
چکیده [English]

The issue of religious science has received agreement and disagreement from domestic researchers in recent years, and those who agree do not share a single attitude either. Two approaches can be mentioned in this regard: religious science in the context of Islamic culture, tradition, and civilization and inclusivist religious science based on reason and narration. Although there are things in common between these two perspectives, they have different principles, components, and results. The first perspective regards religious science as return to Islamic tradition and civilization in earlier ages, and finds revival of that civilization equal to revival of religious science. This perspective considers novel Western science as absolutely contradictory to the Islamic worldview, and holds that it will have no particular effect on the modern Islamic civilization. The second perspective, on the other hand, is focused on the belief that religious science will be one of the key elements in the modern Islamic civilization and that novel Western science will also be effective on this civilization. By generalizing the religious validity of reason from abstract to semi-abstract reason, the latter view also approves and acknowledges empirical data. In this research, the capacity of each of these two approaches in development of the modern Islamic civilization will be mentioned with an analytical-comparative method.
 
 



[1]. Assistant professor of islamic sciences university of Qom.                 abuzar_rajabi@yahoo.com

کلیدواژه‌ها [English]

  • Science
  • Religion
  • Religious Science
  • Islamic Civilization
  • Tradition Abdollah Javadi Amoli
  • Seyyed Hossein Nasr
 

1-آشوری، داریوش، 1381، تعریف‌ها و مفهوم فرهنگ، تهران، آگه، چاپ دوم.

2-اقبال، مظفر، 1390، اسلام، علم مسلمانان و فناوری،گفتگوی دکتر سیدحسین نصر با دکتر مظفر اقبال، ترجمه سید امیرحسین اصغری، تهران، اطلاعات.

3-باقری، خسرو، 1387، هویت علم دینی، تهران،‌وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چاپ دوم.

4-بستان، حسین، 1391، گامی به سوی علم دینی، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه،

5-تامسون، کنت، 1381، دین و ساختار اجتماعی، ترجمه علی بهرام‌پور، تهران، نشر کویر، چاپ اول.

6-جوادی آملی، عبدالله، 1378، «چگونگی دخالت وحی در علوم»، حوزه و دانشگاه، ‌کتاب اول، ‌قم،‌ پژوهشکده حوزه و دانشگاه.

7-ــــــــــــــــــــــــ ، 1386ج، شکوفایی عقل در پرتو نهضت حسینی، قم، مرکز نشر اسراء.

8- ــــــــــــــــــــــــ ، 1378، تسنیم، قم، مرکز نشر اسراء.

9- ــــــــــــــــــــــــ ، 1379، صورت و سیرت انسان در قرآن، قم، مرکز نشر اسراء.

10- ــــــــــــــــــــــــ ، 1380، دین‌شناسی، تنظیم محمدرضا مصطفی‌پور، قم، مرکز نشر اسراء.

11- ــــــــــــــــــــــــ ، 1384الف، معرفت‌شناسی در قرآن، قم، مرکز نشر اسراء.

12- ــــــــــــــــــــــــ ، 1384ب، تفسیر انسان به انسان، قم، مرکز نشر اسراء.

13- ــــــــــــــــــــــــ ، 1385الف، حق و تکلیف در اسلام، تنظیم مصطفی خلیلی، قم، مرکز نشر اسراء.

14- ــــــــــــــــــــــــ ، 1385ب، شریعت در آینه معرفت، قم، مرکز نشر اسراء.

15- ــــــــــــــــــــــــ ، 1386الف، اسلام و محیط زیست، تنظیم عباس رحیمیان، قم، مرکز نشر اسراء.

16- ــــــــــــــــــــــــ ، 1386ب، سرچشمه اندیشه، تنظیم عباس رحیمیان، ج4، قم، مرکز نشر اسراء.

17- ــــــــــــــــــــــــ ، 1389الف، انتظار بشر از دین، قم، مرکز نشر اسراء.

18- ــــــــــــــــــــــــ ، 1389ب، منزلت عقل در هندسه معرفت دینی، تنظیم و تحقیق احمد واعظی، قم، مرکز نشر اسراء، چ چهارم.

19-خسروپناه، عبدالحسین، 1389، کلام جدید با رویکرد اسلامی، قم، نشر معارف.

20-روح‌الامینی، محمود، 1379، زمینه فرهنگ‌شناسی، تهران، عطار، چاپ پنجم.

21-ساروخانی، باقر، 1376-1375، درآمدی بر دائره‌المعارف علوم اجتماعی، تهران، کیهان.

22-سروش، عبدالکریم، 1373، تفرج صنع؛ گفتارهایی در اخلاق و صنعت و علم انسانی، تهران، موسسه فرهنگی صراط، چاپ سوم.

23-فتحعلی خانی، محمد، 1377، «علم دینی»، روش‌شناسی علوم انسانی (حوزه و دانشگاه سابق)، پاییز و زمستان، ش 16 و 17، ص 90-74.

24-موحد ابطحی، سید محمدتقی، 1395، تحلیلی بر اندیشه‌های علم دینی در جهان اسلام، قم، مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی|.

25-نصر، سید حسین، 1352،زمینه برخورد فرهنگ و تمدن ایران و غرب، تهران، انتشارات مجله یغما.

26- ــــــــــــــــــــــــ ، 1359، علم و تمدن در اسلام، ترجمه احمد آرام، تهران، خوارزمی.

27- ــــــــــــــــــــــــ ، 1371،‌ معارف اسلامی در جهان معاصر، تهران، کتاب‌های جیبی.

28- ــــــــــــــــــــــــ ، 1377الف، «جهان‌بینی اسلامی و علم جدید»، ترجمه ضیاء تاج‌الدین، فصلنامه فرهنگ، ش 30.

29- ــــــــــــــــــــــــ ، 1377ب، نظر متفکران اسلامی درباره طبیعت، چاپ چهارم، تهران، خوارزمی.

30- ــــــــــــــــــــــــ ، 1379، نیاز به علم مقدس، ترجمه حسن میانداری، قم، مؤسسه فرهنگی طه.

31- ــــــــــــــــــــــــ ، 1383،آرمان‌ها و واقعیت‌های اسلام، ترجمه شهاب‌الدین عباسی، تهران، سهروردی.

32- ــــــــــــــــــــــــ ، 1384الف، انسان و طبیعت، ‌بحران معنوی انسان متجدد، ترجمه عبدالرحیم گواهی،‌ تهران، ‌دفتر نشر فرهنگی.

33- ــــــــــــــــــــــــ ، 1384ب، جوان مسلمان و دنیای متجدد، مرتضی اسعدی، تهران، طرح نو، چاپ ششم.

34- ــــــــــــــــــــــــ ، 1385الف، اسلام و تنگناهای انسان متجدد، ترجمه انشاء الله رحمتی، تهران، دفتر پژوهش و نشر سهروردی، چاپ، دوم.

35- ــــــــــــــــــــــــ ، 1385ب، در جست‌وجوی امر قدسی (گفتگوی رامین جهانبگلو با نصر)، ترجمه مصطفی شهرآیینی،‌تهران، نشر نی.

36- ــــــــــــــــــــــــ ، 1385ج، قلب اسلام، ترجمه سید مصطفی شهرآیینی، تهران، انتشارات حقیقت.

37- ــــــــــــــــــــــــ ، 1385د، معرفت و معنویت، ترجمه انشاء الله رحمتی، تهران، سهروردی.

38- ــــــــــــــــــــــــ ، 1386الف، دین و نظم طبیعت، ترجمه انشاء الله رحمتی، تهران، نشر نی.

39- ــــــــــــــــــــــــ ، 1386ب، معرفت جاودان (مجموعه مقالات سید حسین نصر)، به اهتمام حسن حسینی، تهران، مهر نیوشا.

40- ــــــــــــــــــــــــ ، 1387، «معنویت و علم، همگرایی یا واگرایی»، ترجمه فروزان راسخی،‌ نشریه نقد و نظر، سال پنجم، شماره 34.

41- ــــــــــــــــــــــــ ، 1392، انسان سنتی و مدرن در اندیشه سید حسین نصر، مقدمه و یرایش ویلیام سی چیتیک، مترجم مهدی نجفی افرا، تهران، جامی.