مقایسه کیفیت استکمال نفس انسان از منظر ملاصدرا و ابن عربی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 استاد دانشگاه آزاد اسلامی واحد خوراسگان، گروه فلسفه و کلام اسلامی

2 دانشجوی دکتری فلسفه و کلام اسلامی دانشگاه آزاد اسلامی واحد خوراسگان

چکیده

استکمال نفس از دیدگاه فلسفه و عرفان امری پذیرفته شده است. آنچه در این میان بحث‏برانگیز است چگونگی استکمال نفس و بررسی عوامل دخیل در این روند می‏باشد. ملاصدرا، عوامل دستیابی به کمال را دو عامل شدت وجود و قوت مدرکات می‏داند. از حیث وجودی، نفس، مراتب نفس نباتی، حیوانی و در نهایت نفس انسانی را پشت‏سر می‏نهد و از حیث مدرکات نیز بر سه قسم انسان طبیعی، نفسی و عقلانی موجودیت می‏یابد. به این ترتیب کمال نهایی انسان از منظر وی مبدل شدن نفس به جهانی عقلی در سایه‏سار اتحاد با عقل فعال می‏باشد. ابن عربی نیل به کمال را در گرو تزکیه و تهذیب نفس و پیمودن مراحل مختلف سیر وسلوک مبتنی بر علمی حقیقی می‏داند؛ به نحوی که سالک در اثر ازاله قیود و رفع حجب ظلمانی در مسیر قرب حق در مراتب قوس صعود رفعت وجودی می‏یابد. معرفتی که ابن عربی منظور نظر دارد، علمی کشفی است که با استمداد از نیروی عشق، در نهایت به درک وحدت وجود که همان فناء فی‏الله است، منجر می‏گردد. این مقاله با رویکرد توصیفی ـ‌ تحلیلی در پی مقایسه آراء این دو اندیشمند درباره کیفیت استکمال نفس انسان بوده، به این نتیجه نائل می‏گردد که گرچه نظرات این دو به واسطه اشتراک در پذیرش آیات قرآنی و شهودات کشفی دارای مشترکاتی است، اما از جهت شیوه بیان و میزان تاثیرگذاری عوامل درکمال نفس تفاوت‏هایی دیده است. 

تازه های تحقیق

نتیجه‏گیری

ملاصدرا در تبیین کیفیت کمال نفس، دیدگاهی منطبق با اصول کلی حکمت متعالیه ارائه می‏دهد؛ باور به مراتب تشکیکی وجود، او را به مراتب تشکیکی کمال انسان سوق داده، بدین ترتیب امکان عقلی درجات مختلف کمال انسانی را فراهم آورده است. بر این اساس وقتی وجودات مختلف باشند سعادت حاصل از درک مراتب مختلف وجود نیز متفاوت خواهد بود.

به علاوه با طرح بحث عقل و بیان دو چهره نظری و عملی آن، سعی در ارائه جایگاه ویژه آن در تکامل انسان دارد. البته ایشان تاکید بیشتری برعقل نظری داشته و استدلال او در این باره اولا از حیث ذاتی بودن علم و اتحاد آن با وجود و از دیگر سوی ابتنای عمل بر علم به واسطه لحاظ نوعی علیت غایی برای علم در انجام عمل است. از تحلیل نظرات ابن عربی در این باب نیز به وجود نوعی مقارنه محتوایی در نظرات وی با ملاصدرا نائل می‏گردیم به نحوی که می‏توان آن گونه که ملاصدرا، خود نیز به آن اذعان دارد اورا وامدار اندیشه‏های اصیل عرفانی اما در چارچوبی استدلالی قلمداد نمود. پر رنگ بودن توجه به حکمت عملی در مقابل حکمت نظری را می‏توان از دیگر وجوه افتراق حکمت عرفانی ابن عربی در قیاس با حکمت متعالیه ملاصدرا دانست.

 

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Human Perfection in Ibn Arabi and Mulla Sadra's Thought

نویسندگان [English]

  • Mahdi Dehbashi 1
  • peimaneh zamani 2
1 professor of Azad university, Department of Philosophy and Theology, Azad unirersity, Khorasgan branch , Isfahan , lran,corresponding author.
2 [2]. PhD student in Philosophy and Theology, Department of Philosophy and Theology , Azad unirersity, Khorasgan branch, Isfahan, lran.
چکیده [English]

For Ibn Arabi achieving perfection depends on self-refinement and journeying the various stages of spiritual experience based on real knowledge, in a way that in opening journeying the wayfarer has not any knowledge to himself and consequently to God; eventually by achieving self-knowledge he discovers he is nothing but God.
Mulla Sadra knows the factors of achieving perfection as to be the intensity of existence and strength of perceptions. Soul traverses existentially the degrees of vegetable, animal and finally human soul and finds entity based on the three types of natural, spiritual and rational existence. He considers the rational man as having the theoretical and practical intellect and for each of these degrees other ones, too. Thus, for him the ultimate perfection of the human being is to transform the soul to an intellectual world in the shadow of unifying with the active intellect.
The hypothesis of this article is that despite gross similarities the approaches to these two worlds have some differences. The most important differences are briefly explaining, processing and organizing data, the expression, the attention to the practical and applied aspects of subject and argumentation.
 

کلیدواژه‌ها [English]

  • soul
  • Knowledge
  • Ibn Arabi
  • Mulla Sadra
  • reason

قرآن کریم

2- ابن عربی ، محی الدین ، بی تا، الفتوحات المکیه، بیروت، دار صادر

3-ــــــــــــــــــــ،1325، شق الجیوب، مصر ، مطبعه السعاده

4-ــــــــــــــــــــ،1388، رساله وجودیه، ترجمه و تصحیح مرتضی شجاری، تهران، طراوت

 5-ـــــــــــــــــــ، 1367، رسائل ابن عربی ، تصحیح نجیب مایل هروی، تهران ، مولی

6-ـــــــــــــــــــ، 1370، فصوص الحکم، چاپ دوم، تهران ، الزهراء

7- آملی، سید حیدر ،1368 ، نقد النقود فی معرفه الوجود، در جامع الاسرار و منبع الانوار، تهران ، فرهنگ و ارشاد اسلامی

8-ایزوتسو، توشی هیکو 1378، صوفیسم و تاتوئیسم، ترجمه محمدجواد گوهری ، تهران ، روزنه

9-جیلی، عبدالکریم، 1391، انسان کامل در معرفت اواخر واوائل،ت رجمه و توضیحات سید علی حسینی آملی، قم ، آیت اشراق

10-حسن زاده آملی، حسن، 1384، ممدالهمم در شرح فصوص الحکم، تهران، سازمان اوقاف و امور خیریه

11-شجاری ، مرتضی ،1388، وجود از دیدگاه ابن عربی، تهران، طراوت

12- صدرالمتألهین ،1354، المبدا والمعاد، تهران، انجمن فلسفه ایران

13-ـــــــــــــ، 1379، الحکمه المتعالیه فی الاسفار العقلیه الاربعه، چاپ دوم، قم، مکتبه المصطفوی

14-ـــــــــــــ،1382، الشواهدالربوبیه فی المناهج السلوکیه، تصحیح سید مصطفی محقق داماد، تهران، چاپ اول، بنیاد حکمت صدرا

15 –فارابی، ابونصر ،1412ق، التنبیه علی سبیل السعادة، تحقیق جعفر آل یاسین، تهران حکمت

16-فیاضی، غلامرضا،1393، علم النفس فلسفی، تحقیق محمدتقی یوسفی، قم ،موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی(ره)

17-فناری، محمدبن حمزه،1374، مصباح الانس، مقدمه و تصحیح محمد خواجوی، تهران، مولی

18-قیصری رومی، محمد داود،1375، شرح فصوص الحکم، تصحیح سید جلال آشتیانی، قم، بوستان کتاب

19-مصباح یزدی، محمدتقی ،1393، شرح الاسفار الاربعه، جاپ دوم، قم، موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی(ره)

20-ـــــــــــــــــ، 1376، اخلاق در قرآن، تحقیق و نگارش محمدحسین اسکندری، قم، موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی(ره)

21 -نراقی، ملامهدی،1385، جامع السعادات، ترجمه کریم فیضی، قم ، قائم آل محمد(عج)