مختصات عقلانیت فطری از منظر علامه طباطبایی

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری فلسفه و کلام اسلامی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران،

2 استاد مجتمع آموزش عالی شهید محلاتی، گروه فلسفه و کلام اسلامی

3 .[3] استاد دانشگاه تربیت مدرس، گروه فلسفه و کلام اسلامی

چکیده

عقلانیت یکی از موضوعات معرفت شناسی است که درباره آن نظرات مختلف و گاه متضادی از سوی اندیشمندان ارائه شده است. علامه طباطبایی نیز با غور در معارف دینی رویکرد خاصی در مباحث عقلی برگزیده و با ادله ای محکم که برخاسته از باور راسخ ایشان بوده، رویکردهای مطرح دیگری را به چالش کشیده است. این مقال، ضمن ارائه تعریفی مبسوط از عقل و بیان اقسام آن، انواع رویکردهای عقلی را مطرح نموده و در ادامه به مختصات رویکرد عقلی مختار علامه طباطبایی می پردازد. در نظر ایشان رویکرد صحیح به کارگیری عقل برای دستیابی به شناخت صحیح امور، ارائه حجت ها و براهین کشف شده توسط عقل به فطرتی است که تجلی گاه حق است. ادراک توأم با سلامت فطرت و نیز ادراک عقلی برخاسته از تهذیب نفس، دو لازمه عقلانیت فطری این اندیشمند فرزانه محسوب می شوند.
کلید واژگان: علامه طباطبایی، عقل، عقلانیت، فطرت، عقلانیت فطری .

تازه های تحقیق

نتیجه‏ گیری

از مباحث مطرح شده می‏توان چنین نتیجه گرفت:

1. در نظر علامه طباطبایی عقل نیروی جداکننده حق از باطل است و از آنجایی که حق با حجت و دلیل قاطع ارائه می‏شود و باطل دلیلی با خود ندارد، وظیفه عقل کشف حجت‏ها و دلایل و به تبع آن تشخیص حق است. البته ایشان نیروی مذکور را متعلق به عقل عرفی نمی‏داند و بر این باور است که نیروی عقل به تنهایی توان این تشخیص را نخواهد داشت، بلکه حرکت این نیرو در طریق فطرت سالم انسانی او را موفق به تمیز و جداسازی حق از باطل و خیر از شر خواهد نمود.

2. عقلانیت ابزاری، عقلانیت اخلاقی، عقلانیت انتقادی و عقلانیت ارتباطی، چهار رویکرد عقلی مطرح در دنیای غرب است که همگی عقل و فعالیت‏های عقلی در انسان را به چند بعد خاص محدود نموده و از ابعاد دیگر آن غافل شده‏اند. علامه طباطبایی بزرگترین ضعف این عقلانیت‏ها را در مادی‏گرایی و عدم توجه به مشتهیات نفسانی به عنوان موانع بزرگ عقل دانسته و شناخت سعادت حقیقی انسان، توسط این رویکردهای عقلی را ناممکن می‏داند.

3. علامه طباطبایی عقلانیت صحیح را عقلانیت فطری دانسته که ادراک در آن با سلامت فطرت همراه بوده و غرایز و امیال نفسانی را بزرگترین مانع در این مسیر معرفی می‏نماید. لذا هرچه انسان در تهذیب و طهارت نفس کوشش نماید، فطرت او از سلامت بیشتری برخوردار بوده و در تشخیص حجت‏ها و دلایل عقلی موفق‏تر خواهد بود.

4. این رویکرد علامه که در تقابل با دیدگاه‏هایی است که صورت معیار به خود گرفته‏اند، نشان از قوت نظر و استدلال برخاسته از نوعی باور استوار اوست؛ همین ویژگی سبب سنت‏شکنی و نوآوری و طرح مباحث جدید در تفسیر و فلسفه توسط این اندیشمند الهی شد.

5. عقلانیت فطری، فرصت شناخت حق، برای همه افراد انسانی، با استفاده از ظرفیت وجودی آنها را مهیا نموده است. در این رویکرد سلامت نفس و پیرایش فطرت، بیش از دانش و آگاهی تأثیرگذار است و تقویت این رویکرد عقلی در افراد یک جامعه، علاوه بر ایجاد جامعه‏ای خردمند، زمینه‏های شکل‏گیری مدینه فاضله را مهیا می‏نماید؛ زیرا در چنین جامعه‏ای در سایه تهذیب نفس و بازگشت به فطرت، حیات طیبه شکل خواهد گرفت.

 

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Characteristics of innate rationality in the view of Allamah Tabatabaei

نویسندگان [English]

  • mahdi jalalvand 1
  • Eshaq Taheri 2
  • Mohammad Saeedimehr 3
1 Ph.D. student of Islamic philosophy and theology, Science and Research Unit, Islamic Azad University, Tehran, Iran,
2 . [2] Professor of Higher Education Complex Shahid Mahallati, Department of Philosophy and Islamic Language
3 [3] Professor of Tarbiat Modares University, Department of Philosophy and Islamic Theology
چکیده [English]

 Rationality has been amongst issues in epistemology on which various and sometimes conflicting views are expounded by different scholars. Delving into religious learning, Allamah Tabatabaei has adopted a special approach toward rationalities which documents itself by strong reasons derived from his deep-seated belief and challenges other noted approaches. The currents research has offered a detailed definition of rationality, enlisted different kinds of it and touched upon different approaches toward rationality. Then, the research has dug into the characteristics of the rational approach adopted by Allamah Tabatabaei. According to him, the right rational approach for arriving at a correct understanding of issues, submitting proofs and advancing arguments through the agency of reason resides in the innateness which is the manifestation of God. Understanding along with innate uprightness and rational understanding derived from a refined soul are two main requirements in the innate rationality of this prominent scholar.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Allamah Tabatabaei
  • Ration
  • rationality
  • nature
  • Natural rationality

منابع

1. ابن منظور، محمد بن مکرم، (1414). لسان العرب، بیروت: دار صادر. چاپ سوم.

2. ابن‏سینا، حسین بن عبدالله، (1375). الاشارات و التنبیهات. قم: نشر البلاغه

3. ـــــــــــــــــــــــ ، (1400). رسائل ابن‏سینا. قم: بیدار

4. ارسطو. (1369)، درباره نفس. ترجمه علی‏مراد داودی. تهران: حکمت. چاپ سوم.

5. حائری یزدی، مهدی، (1384). کاوش‏های عقل عملی. تهران: مؤسسه پژوهشی حکمت و فلسفه ایران.

6. الرازی، قطب الدین، (1375). المحاکمات بین شرحی الاشارات. قم: نشر البلاغه.

7. راغب اصفهانى، حسین بن محمد، (1412). المفردات فی غریب القرآن، دارالعلم. دمشق-بیروت: الدار الشامیة.

8. صدرالدین شیرازی، محمد ابن ابراهیم، (1981). الحکمة المتعالیة فی الاسفار العقلیة الاربعة. بیروت: دار احیاء التراث. چاپ سوم.

9. طباطبایی، محمدحسین، (1371). المیزان فی تفسیر القرآن. قم: اسماعیلیان. چاپ دوم

10. ـــــــــــــــــــــــ ، (1387). اصول فلسفه رئالیسم. قم: بوستان کتاب. چاپ دوم.

11. ـــــــــــــــــــــــ ، (1387). مجموعه رسائل علامه طباطبایی، قم: بوستان کتاب

12. ـــــــــــــــــــــــ ، (1371). المیزان فى تفسیر القرآن. قم: اسماعیلیان. چاپ دوم.

13. ـــــــــــــــــــــــ ، (1388). بررسى هاى اسلامى. قم: بوستان کتاب. چاپ دوم.

14. ـــــــــــــــــــــــ ، (بی‏تا)، نقدهاى علامه طباطبائى بر علامه مجلسى (حواشى بر بحار الانوار)، تحقیق و تصحیح مرتضی رضوی. بی‏جا: بی‏نا.

15. طریحى، فخرالدین، (1375). مجمع البحرین. تهران: کتابفروشى مرتضوى. چاپ سوم.

16. طوسى، محمد بن حسن، (بی‏تا). التبیان فى تفسیر القرآن. بیروت: دار احیاء التراث العربى.

17. مصباح یزدی، محمدتقی، (1381). فلسفه اخلاق. تحقیق و نگارش احمدحسین شریفی. تهران: چاپ و نشر بین‏الملل.

18. نیگل، تامس، (1384)، در پی معنا. ترجمه: سعید ناجی و مهدی معین‏زاده. ویراسته مصطفی ملکیان. تهران: هرمس. به نقل از: اخوان، مهدی (1389)، «عقلانیت اخلاقی زیستن از نگاه تامس نیگل»، در فصلنامه تأملات فلسفی، ش6، تابستان.

19. وبر، ماکس، (1373). اخلاق پروتستان و روح سرمایه داری. ترجمه عبدالمعبود انصاری. تهران: سمت.

20. وبر، ماکس، (1384). دین، قدرت، جامعه. ترجمه احمد تدین. تهران: هرمس.

21. Habermas, Jurgen. (1984), the Theory of Communicative Action, Vol. 1, by: Thomas Mccarthy, Boston: Beacon Press.

22. Habermas, Jurgen. (1992). legitimation Crisis. Translated by Thomas McCarthy.

23. Plantinga, Alvin. (1993). Warrant: The Current Debate. Oxford University Press.

24. Popper, K. R. (1945). The open Society and its Enemies. 2 Vol., 5th (edn.). London: Routledge. (1966).

25. Popper, K. R. (1959). The logic of Scientific Discovery. 4th (edn.), London: Hutchinson, (1980).

26. Popper, K. R. (1963). Conjectures and Refutations. 4th (edn.), London: Routledge and Kegan Paul, (1972).

27. Popper, K. R. (1972). Objective Knowledge, 2nd (edn.), Oxford: Clarendon Press, (1979).

28. Popper, K. R. (1994). The Myth of the Framework. 1st (edn.), London: Routledge.

29-Stenmark, Mikael. (1995). Rationality in Science, Religion and Everyday Life, University of Notre Dame Press.