رابطه عقل و ایمان در اندیشه کی‌یرکه‌گارد و ملاصدرا

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

چکیده

عبدالعلی شکر[1]
 کی‌یرکه‌گارد در مقام دفاع از ایمان مسیحی بر این باور تاکید دارد که ایمان حقیقی در گرو پایان یافتن عقل است و هیچ‌گونه استدلال عقلی را برنمی‌تابد. وی با استناد به تورات، حضرت ابراهیم× را شهسوار ایمان می‌خواند؛ زیرا تنها با خطر کردن، شورمندی و از سر خرد ستیزی، تسلیم فرمان الهی شد و مبادرت به ذبح فرزند کرد. وی دلایلی که بر مدعای پارادوکسیکال ایمان‌گرایی افراطی اقامه می‌کند، وافی به مقصود او نیست. به همین جهت ادعای او مورد انتقاد فراوانی از سوی صاحب‌نظران واقع شده است. آنچه کی‌یرکه‌گارد در خصوص اوصاف شهسوار ایمان پردازش می‌کند، فراتر از کتاب مقدس و غیر مطابق با آن است.
در مقابل، صدرالمتالهین با استناد به قرآن و روایات، ایمان حقیقی را وامدار براهین عقلی و مکاشفه قلبی می‌داند. به عقیده او امور غیبی همچون معاد و مسایل آن، گرچه از طریق برهان عقلی قابل دسترسی نباشد، اما ایمان به آن از طریق تزکیه نفس و انکشاف قلبی حاصل می‌گردد. بنابراین از منظر ایشان، ایمان نه تنها ناسازگار با عقل نیست، بلکه براهین عقلی به استحکام و درجه آن می‌افزایند.
این مقاله به نقد و بررسی این دو دیدگاه پرداخته و با بیان انگیزه گرایش افراطی کی‌یرکه‌گارد به ایمان‌گرایی، نارسایی‏ها و پی‌آمدهای اساسی آن را خاطر نشان می‌کند. در ادامه، تبیین می‌گردد که دیدگاه صدرالمتالهین، سازگاری عمیقی با موازین عقلی و دینی دارد.
 


[1]. عضو هیأت علمی دانشگاه شیراز .                                     Alishokr97@yahoo.com

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Relationship between reason and faith in thought of Mulla Sadra and Kierkegaard

چکیده [English]

 
Abd-o Al- ali Shokr[1]
Kierkegaard is the first person who turned to radical fideism and was convinced that true faith lies within the end of reason and tolerates no rational argument. Referring to the story of Abraham (peace be upon him) and the slaughter of his son, as told by the Torah, Kierkegaard describes his lord as a cavalier of faith, who only by risking, enthusiasm and confronting intelligence, he surrendered to God’s will. The reasons he brings for the paradoxical claims of faith are not enough for his purpose. What he develops about the knight of faith is further than the context of the Torah.
But Mulla Sadra; according to the Quran and the hadith; believes that the true faith indebted on the heart revelation and rational arguments. He says faith in occult matters such as the resurrection, although through rational argument not accessible, but it is possible through the cleansed and revelation heart.
So from his perspective, the fait is not inconsistent with the wisdom and rational arguments, but also the rational arguments enhance the strength of the faith.
This paper presents an evaluation of two approaches and illustrates the orientation stimulus of Kierkegaard on the extreme fideism. Also it points out the essential problems and consequences of Kierkegaard's view. In the end, we can see that Mulla Sadra's view makes a deep compatibility between reason and faith that will be accordance with the criteria of reason and religion          
[1]- Shiraz university, Shiraz, Iran.                                                                 Alishokr97@yahoo.com

کلیدواژه‌ها [English]

  • reason
  • faith
  • Fideism
  • Mulla Sadra
  • Kierkegaard

نتیجه

با توجه به دو دیدگاهی که از کی‌یرکه‌گارد و صدرالمتالهین پیرامون حقیقت ایمان مورد بررسی قرار گرفت می‌توان از مقایسه آنها نتایج زیر را به دست آورد:

نقد کتاب مقدس و ناسازگاری برخی آموزه‌های مسیحی با عقلانیت باعث شد که ایمان مسیحی دچار تزلزل شود. به همین خاطر کی‌یرکه‌گارد در چاره ‌اندیشی خود به جای حل مسئله  به حذف آن مبادرت می‌ورزد و ایمان را با عقلانیت قابل جمع نمی‌داند. ملاصدرا که به حقانیت اسلام و اعتبار قرآن و قابل دفاع عقلانی دانستن آموزه‌های آن باور عمیق دارد، ایمان را با تعقل قابل می‌داند.

1.  کی‌یرکه‌گارد به ادله‌ خود برای اثبات ایما‌ن‌گرایی التزام عملی ندارد و با تکیه به استدلال عقلی به اثبات ناسازگاری ایمان با خردورزی می‌پردازد، اما صدرالمتالهین در آثار فلسفی و کلامی خود نشان می‌دهد که پایبند به ادعای خویش است و در کنار شهود باطنی به براهین عقلی در جهت تحکیم ایمان دینی نیز می‌پردازد.

2. ملاصدرا به ابعاد معرفتی، عقلانی و شهودی ایمان حقیقی توجه شده است؛ اما در ایمان‌گرایی به بُعد عاطفی و احساسی ایمان حصر توجه شده و بُعد معرفتی و عقلی آن مغفول مانده است. حق این است که شورمندی ایمان با خردورزی و معرفت عقلانی قابل جمع است؛ بلکه به استحکام و تثبیت آن نیز کمک می‌کند.

 3. داستان ذبح فرزند توسط حضرت ابراهیم× به روایت تورات، شاهدی بر مدعای ایمان‌گرایی کی‌یرکه‌گارد تلقی نمی‌شود؛ زیرا او فراتر از تورات داوری کرده و باور افراطی خود را با این استشهاد نادرست در معرفی ایمان و ناسازگار نشان دادن آن با عقل و استدلال عقلی بروز داده است. از آن طرف، صدرالمتالهین در تلاش است که فراتر از شواهد قرآنی که برای بیان تلازم ایمان حقیقی با عقل و استدلال عقلی نرود. 

. قرآن کریم.

2. آشتیانى،  سید جلال‏الدین. (1381). شرح بر زاد المسافر. قم: دفتر تبلیغات اسلامى.

3. اسمارت، نینیان. (1382). تجربه دینی بشر. ترجمه محمد محمد‌رضایی و ابوالفضل محمودی. تهران: انتشارات سمت.

4. ایان بار بور. (1362). علم و دین. ترجمه بهاءالدین خرمشاهی. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.

5. پترسون، مایکل و دیگران. (1379). عقل و اعتقاد دینی، ترجمه احمد نراقی و ابراهیم سلطانی. تهران: طرح نو.

6. توفیقی، حسین. (1385). آشنایی با ادیان بزرگ. تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها(سمت) و موسسه فرهنگی طه و مرکز جهانی علوم اسلامی.

7. حسینى اردکانى، احمد بن محمد. (1375). مرآت الاکوان ( تحریر شرح هدایه ملا صدرا شیرازى). مقدمه و تصحیح و تعلیق از عبد الله نورانى. تهران: میراث مکتوب.

8. حلی، جمال الدین حسن بن یوسف. (1371).  الجوهر النضید. قم: انتشارات بیدار.

9. رحمان پور، ماشاءالله، داوود و موسی زرگر. (1364). ترجمه کتاب تورا (تورات) مقدس. تهران: انتشارات علمی.

10. سلیمانی اردستانی، عبدالرحیم. (1384). «خردورزی در ماجرای ذبح فرزند توسط ابراهیم خلیل». مجله معارف اسلامی. شماره 2. صفحات 69 - 82.

11. صادقی، هادی. (1382). درآمدی بر کلام جدید. قم: کتاب طه و نشر معارف.

12. صدر، محمدباقر. (1378). ‌قواعد کلی استنباط. ترجمه و شرح: رضا اسلامی. قم: بوستان کتاب.

13. کی‌یرکه‌گارد، سورن. (1374). « انفسی بودن حقیقت است». ترجمه مصطفی ملکیان. مجله نقد و نظر. سال اول. ش 3و4. صفحات 62 -81.

14. ------------ . (1386). ترس و لرز. ترجمه عبدالکریم رشیدیان. تهران: نشر نی.

15. مجلسى، محمدباقر. (1403ق). بحارالانوار. بیروت: دارالوفاء.

16. مصطفوی، حسن. (1360). ترجمه مصباح الشریعة، تهران: انجمن اسلامى حکمت و فلسفه ایران.

17. ملاصدرا. (1363 الف) المشاعر. به اهتمام هانرى کربن. تهران: کتابخانه طهوری.

18. -----. (1981-1990م). الحکمة المتعالیة فى الاسفار العقلیة الاربعة. ج2 و 6 و 9. بیروت: دار احیاء التراث.

19. -----. (1363ب). مفاتیح الغیب. مقدمه و تصحیح از محمد خواجوى. تهران: موسسه تحقیقات فرهنگى.

20. -----. (1354). المبدأ و المعاد. تصحیح سید جلال الدین آشتیانى. تهران: انجمن حکمت و فلسفه ایران.

21. -----. (1360الف). الشواهد الربوبیة فى المناهج السلوکیة. تصحیح و تعلیق از سید جلال الدین آشتیانى. مشهد: المرکز الجامعى للنشر.

22. -----. (1378). رسالة فى الحدوث. تصحیح و تحقیق از دکتر سید حسین موسویان. تهران: بنیاد حکمت اسلامى صدرا.

23. -----. (1360ب). اسرار الآیات. مقدمه و تصحیح از محمد خواجوى. تهران: انجمن حکمت و فلسفه.

24. -----. (1340). رساله سه اصل. به تصحیح و اهتمام دکتر سید حسین نصر. تهران: دانشگاه علوم معقول و منقول تهران.

25. هوردرن، ویلیام. (1368). راهنمای الهیات پروتستان. ترجمه طاطه‌وس میکائلیان. تهران: شرکت انتشارات علمی فرهنگی.