عقل و دین

عقل و دین

این‌همانی شخصی نفس بر اساس نظریّۀ حدوث جسمانی و حرکت جوهری اشتدادی نفس

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
امید رنجبری 1
محمد تقی یوسفی 2
محمد سادات منصوری 3
1 دانشجوی دکتری، رشته فلسفه اسلامی، دانشگاه باقرالعلوم، قم،
2 استادیار، دانشگاه باقرالعلوم، قم،
3 استاد یار، دانشگاه شهید بهشتی، تهران،
چکیده
هر انسانی این‌همانیِ شخصی خود را در طول زمان با علمِ حضوری می‌یابد، به‌نحوی‌که مَجالی برای انکار آن باقی نمی‌ماند. فیلسوفان مادّی‌انگار تلاش کرده‌اند تا معیاری تقوّم‌بخش برای این‌همانی شخصی انسان ارائه دهند، ولی به دلیل وجود تغییر در بدن انسان، نتوانستند از عهدۀ این مهمّ برآیند؛ همچنان‌که راهکار مبتنی بر  نظریه دوانگارانه جوهری دکارتی هم به‌خاطر اشکالات متعدّدی که این نظریّه با آن مواجه است برای اندیشمندان قانع‌کننده نیست؛ در‌این‌بین، پیروان حکمت متعالیه در سنّت فلسفۀ اسلامی براساس نظریّۀ حدوثِ جسمانی نفس و حرکت جوهری اشتدادی صدرایی راهکارهایی را مبتنی بر تجرّد نفس پیشنهاد نموده‌اند؛ برخی قائل به وحدت اتصالیِ اجزای فرضیِ حرکت جوهری نفس شده، برخی معتقدند که شخص کمالاتِ مراحل پیشین در ضمن فصل اخیر باقی است و برخی دیگر نیز با حرکت جوهری غیرامتدادی نفس تلاش کرده‌اند تا راهکارهای معقول‌تری برای اثبات این‌همانی شخصی نفس ارائه نمایند که در این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی به تبیین آنها می‌پردازیم.

تازه های تحقیق

- نتیجه‌گیری

طبق نظریّۀ صدرالمتألّهین، از‌آنجا‌که نفس با حرکتِ جوهری اشتدادی از صورت برآمده، ما با یک وجودِ متّصلِ واحدِ سیّال مواجه خواهیم بود و آنچه از او به‌عنوان مرحلۀ نفسانیّتِ این واقعیّتِ سیّال یاد می‌شود، چیزی جدا از مراحلِ قبلی نیست. بنابراین، مراحلِ مختلف نفس انسان در طول زمان، ذاتاً به یکدیگر متّصل بوده و طفره و جهشی در بین نیست.

پیروان این دیدگاه، برای تبیین این‌همانی شخصی راهکارهایی پیشنهاد کرده‌اند که از بین آنها، راهکار «حرکتِ غیرامتدادی نفس» با توجّه به مزایایی که نسبت به دیگر راهکارها دارد و با توجّه به شواهدِ موجود در کلمات صدرالمتألّهین و حاجی سبزواری، راهکارِ موفّقی برای تبیین این‌همانی شخصی نفس ارزیابی می‌شود. تغییر وجودی نفس در این راهکار به نحو تدریجی واقع می‌شود و حرکتِ آن از نوع حرکت غیرامتدادی است، یعنی در اینجا با یک وجود سیّال مواجهیم که هر مقطعی ادامۀ مقطع قبل است، نه اینکه مقطع قبل از بین رفته باشد و مقطع جدیدی حادث شده باشد. پس چنین نیست که این دو مقطع، دو واقعیّت منفصل باشند که هیچ ارتباط وجودی با یکدیگر نداشته باشند بدون هیچ ارتباط وجودی که مقتضی وجود یکی پس از دیگری باشد و مراد ما از این‌همانی شخصی نفس نیز همین مراحلی است که این وجود سیّال به‌طور‌پیوسته در طول زمان دارد. بنابراین، دیدگاهِ مذکور در نحوۀ تأمینِ این‌همانی شخصی با مشکلی مواجه نیست.

کلیدواژه‌ها
ملاصدرا
این‌همانی شخصی نفس
هویّت شخصی
حرکت جوهری
حدوث جسمانی نفس

موضوعات

عنوان مقاله English

This is the personal identity of the soul based on the theory of physical occurrence and essential movement of the soul

نویسندگان English

Omid Ranjbari 1
Mohammad Taghi Yosofi 2
mohammad sadatmansouri 3
1 PhD candidate, Islamic philosophy, Baqir al-Olum University, Qom,
2 Assistant professor, Baqir al-Olum University, Qom
3 Professor, Shahid Beheshti University, Tehran,
چکیده English

Every human being perceives his personal identity over time through intuitive knowledge, in a way that leaves no room for denial. Materialist philosophers have tried to provide a constitutive criterion for human personal identity, but due to the constant changes in the human body, they have failed to accomplish that. Similarly, the Descartes’ theory of “Essential Dualism” has not been convincing to scholars because of its various challenges. Meanwhile the followers of the transcendent philosophy tradition have offered solutions grounded in the abstraction of the soul in Islamic philosophy, based on the theory of the physical occurrence of the soul and the intensifying motion in substance of the soul as proposed by Mulla Sadra. Some have posited the connective unity of the hypothetical components of the motion in substance of the soul, others believe that the perfections of previous stages retrain within their ultimate differentia, and yet others have attempted to present more reasonable solutions for proving personal identity by proposing a non-extended motion in substance of the soul. This article uses a descriptive-analytical method to explain these theories.

کلیدواژه‌ها English

Mulla Sadra
personal identity of the soul
personal identity
substantial motion
corporeal origination of the soul
  1. آشتیانی، سید جلال‌الدّین، (1375)، مقدّمه بر «اصول المعارف» فیض کاشانی، چاپ اوّل، قم، دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.
  2. ابن‌سینا، حسین بن‌عبدالله، (1394)، الإلهیّات من کتاب الشفاء، تعلیق: حسن حسن‌زادۀ آملی، چاپ پنجم، قم، بوستان کتاب.
  3. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ، (1405)، الشفاء، طبیعیّات، تحقیق و تصحیح: ابراهیم بیومی مدکور و سعید زاید، قم، انتشارات کتابخانۀ عمومی آیت‌الله مرعشی نجفی.
  4. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ، (1396)، المباحثات، مقدّمه و تصحیح: محسن بیدارفر، چاپ اوّل، تهران، مؤسسۀ پژوهشی حکمت و فلسفۀ ایران.
  5. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ، (1399)، النفس من کتاب الشفاء، تحقیق: حسن حسن‌زاده آملی، چاپ ششم، قم، انتشارات بوستان کتاب.
  6. ارسطو، (1384)، رساله نفس ارسطاطالیس، ترجمه: بابا افضل کاشانی، به اهتمام: ملک‌الشعراء بهار، چاپ اوّل، تهران.
  7. ـــــــــ، (1378)، دربارۀ نفس، علیمراد داودی، چاپ چهارم، تهران، انتشارات حکمت.
  8. اکبری، رضا، (1382)، جاودانگی، چاپ دوم، قم، بوستان کتاب.
  9. الهی راد، صفدر، (1401)، بررسی تطبیقی دیدگاه استمرار روانی و جوهر غیرفیزیکی در باب این‌همانی شخصی، پژوهش‌های هستی‌شناختی، شماره 22.
  10. اولسون، اریک ت. (1394)، این‌همانی شخصی (از سری مقالات دانشنامۀ فلسفۀ استنفورد)، ترجمه: یاسر پوراسماعیل، چاپ اوّل، تهران، انتشارات ققنوس.
  11. تامس، جنیس، (1393) فلسفۀ ذهن، منتشر شده در «آموزش فلسفه»، ویراستاران: الیزابت برنز و استیون لو، ترجمه: وحید صفری، چاپ اوّل، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی.
  12. جوادی آملی، عبدا‌لله، (1393)، رحیق مختوم، «شرح حکمت متعالیه بخش دوم از جلد سوم»، ج 12، چاپ اوّل، قم، مرکز نشر إسراء.
  13. ــــــــــــــــــــــــــــــ، (1398)، رحیق مختوم، «شرح حکمت متعالیه بخش یکم از جلد هشتم»، ج 31، چاپ اوّل، قم، مرکز نشر إسراء.
  14. دکارت، رنه، (1392)، تأمّلات در فلسفۀ اولی، ترجمه: احمد احمدی، چاپ یازدهم، تهران، سازمان تدوین و مطالعۀ کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت).
  15. ــــــــــــــ، (1390)، اصول فلسفه، (مطبوع در کتاب «فلسفۀ دکارت»)، ترجمه: منوچهر صانعی درّه بیدی، چاپ دوم، تهران، انتشارات بین‌المللی الهدی.
  16. راستین طرقی، امیر؛ فخارنوعی، وحیده، (1400)، "تبیین پیوستار وجودی و این‌همانی شخصی بر مبنای اشتداد وجودی بدن"، جستارهای فلسفه دین، شماره 21.
  17. رودگر، نرجس، (1397)، "جستارگشایی در ظرفیت‌های فلسفۀ اسلامی در برهانی کردن حرکت نفس"، آیین حکمت، شماره 36.
  18. زندیه، مهدی، (1390)، حرکت جوهری و ثبات معرفت، چاپ اوّل، قم، بوستان کتاب.
  19. سبزواری، حاج ملاهادی، (1423)، شرح المنظومة، تصحیح حسن حسن‌زاده آملی، بیروت، چاپ اوّل، مؤسّسة التاریخ العربی.
  20. ـــــــــــــــــــــــــــــــ، (1376)، هدایة الطالبین، مطبوع در: رسائل حکیم سبزوری، تعلیق و تصحیح: سیّد جلال‌الدّین آشتیانی، چاپ دوم، تهران، انتشارات اسوه.
  21. سعیدی، احمد، (1397)، حرکت جوهری نفس در حکمت متعالیه و کتاب و سنّت، چاپ اوّل، قم، انتشارات مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی.
  22. شعاعی، حسن، (1388)، «شخصی بودن یا هویت شخصی از دیدگاه فلسفه ذهن معاصر»، پایان‌نامه دورۀ کارشناسی ارشد رشتۀ فلسفه، تهران، دانشکدۀ ادبیّات و زبانهای خارجی، دانشگاه علامه طباطبایی.
  23. عبودیّت، عبدالرسول، (1390)، درآمدی به نظام حکمت صدرایی، ج 2، چاپ سوم، تهران، انتشارات سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت) و مؤسسۀ آموزشی پژوهشی امام خمینی.
  24. ــــــــــــــــــــــــــ، (1399)، درآمدی به نظام حکمت صدرایی، ج 3، (انسان‌شناسی) چاپ اوّل، تهران، انتشارات سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاهها (سمت) و مؤسسۀ آموزشی پژوهشی امام خمینی.
  25. فیاضی، غلامرضا، (1382)، تعلیقه بر نهایة الحکمة، چاپ چهارم، قم، مؤسسۀ آموزشی پژوهشی امام خمینی (قدّس سرّه).
  26. فیّاضی، غلامرضا؛ یوسفی، محمدتقی، (1402)، علم‌النفس فلسفی (ویراست جدید)، چاپ اوّل، قم، مؤسسۀ آموزشی پژوهشی امام خمینی (قدّس سرّه).
  27. لو، جاناتان، (1398)، مقدمه‌ای بر فلسفه ذهن، ترجمه: امیر غلامی، چاپ سوم، تهران، نشر مرکز.
  28. مؤمنی، ناصر، (1390)، "تبیین سیر تدریجی نظریّه‌های حرکت نفس از آغاز تا دگرگونی جوهری آن"، نشریّۀ تاریخ فلسفه، سال دوم، شماره 3، صص71-94.
  29. مسلین، کیت، (1391)، درآمدی به فلسفۀ ذهن، ترجمه: مهدی ذاکری، چاپ دوم، قم، انتشارات پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی.
  30. مطهری، مرتضی، (1390)، مجموعه آثار، ج 11، درس‌های اسفار: مبحث حرکت، چاپ هفتم، تهران، انتشارات صدرا.
  31. معلّمی، حسن، (1400)، "تحلیل و نقد موانع این‌همانی نفس براساس مبانی حکمت متعالیه"، آیین حکمت، سال سیزدهم، شماره 47، صص7-20.
  32. ــــــــــــــــــ، (1389)، "نفس انسان متغیّری ثابت و مجرّدی سیّال"، فلسفۀ دین، سال هفتم، شماره 7 ، صص101-118.
  33. ملاصدرا(شیرازی)، صدرالدین محمد، (1392)، تعلیقه بر حکمة الإشراق، تصحیح و تحقیق: نجفقلی حبیبی، چاپ اوّل، تهران، انتشارات بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
  34. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ، (بی‌تا)، الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیّة الأربعة، چاپ اوّل، بیروت، دارالإحیاء التراث العربی.
  35. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ، (1393)، الشواهد الرّبوبیّة فی المناهج السّلوکیّة با حواشی حاج ملاهادی سبزواری، تصحیح و تعلیق: سیّد جلال‌الدّین آشتیانی، چاپ هشتم، قم، انتشارات بوستان کتاب.
  36. ــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــ، (1420)، کتاب العرشیّة، تصحیح و تعلیق: فاتن محمّد خلیل اللّبون فولادکار، چاپ اوّل، بیروت، مؤسسة التاریخ العربی.
  37. نبویان، سید محمد‌مهدی، (1397)، جستارهایی در فلسفۀ اسلامی (مشتمل بر آراء اختصاصی آیت‌الله فیّاضی)، ج 3، چاپ دوم، قم، انتشارات حکمت اسلامی.
  38. ـــــــــــــــــــــــــــــــــــ، (1398)، جستارهایی در فلسفۀ اسلامی (مشتمل بر آراء اختصاصی آیت‌الله فیّاضی)، ج 4، قم، چاپ اول، انتشارات حکمت اسلامی.
  39. هارت، ویلیام دی. (1381)، دوگانه‌انگاری، منتشر شده در «فلسفۀ نفس»، ترجمه: امیر دیوانی، چاپ اوّل، تهران، انتشارت سروش؛ قم، انتشارات طه.
  40. هیوم، دیوید، (1395)، رساله‌ای دربارۀ طبیعت آدمی (کتاب اوّل: در باب فهم)، ترجمه: جلال پیکانی، چاپ اوّل، تهران، انتشارات ققنوس.
  41. Jaworski, William, (2011), Philosophy of Mind: A Comprehensive Introduction, Internet Encyclopedia of Philosophy, http://www.iep.utm.edu/mult – rea/
  42. Taliaferro, Charles, (1994), Consciousness and the Mind of God, Cambridge: Oxford University Press.