عقل و دین

عقل و دین

تربیت مدنی و مبانی عقلی آن در اندیشه فارابی

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
عطیه سادات علوی 1
سعید بهشتی 2
شیرین رشیدی 3
1 دانش آموخته مقطع کارشناسی ارشد رشته تاریخ و فلسفه آموزش و پرورش، دانشگاه علامه طباطبائی
2 استاد تمام گروه فلسفۀ تعلیم و تربیت اسلامی دانشکدۀ روان شناسی و علوم تربیتی دانشگاه علامۀ طباطبائی تهران ایران
3 استادیار گروه فلسفه تعلیم و تربیت اسلامی دانشگاه علامه طباطبائی
چکیده
هدف پژوهش حاضر تبیین مختصات و ابعاد تربیت مدنی و مبانی عقلی آن در اندیشه فارابی است. این ­مقاله ­با­ روش­ تحلیل­ محتوای ­کیفی ­از نوع قیاسی، مبتنی بر مطالعه اسنادی (کتابخانه­ای) انجام­شده است. بر این اساس مبانی عقلی تربیت مدنی فارابی در قالب دو بخش مبانی عام و مبانی تخصصی ارائه شد. مبانی عام عبارتند از مبانی انسان­­شناختی و ارزش­­شناختی و مبانی ­تخصصی شامل مبانی جامعه­­شناختی است. بر این مبنا اهداف تربیت مدنی از دیدگاه فارابی عبارتند از ایجاد و گسترش نگرش صحیح نسبت به سعادت و چگونگی تقویت اعتقاد به آن در میان افراد مدینه، ترغیب و تشویق افراد برای عمل بر طبق عقاید صحیح، آموزش مهارت­های مورد نیاز مدینه و شیوه صحیح تعاون اعضاء با یکدیگر. بر اساس آثار به­جامانده از فارابی برای تحقق این اهداف روش­هایی مانند روش­ برهانی، روش­ اقناعی، روش­ تروّی، روش­ الگویی، روش هنرمآبانه، روش تکرار و تمرین را می­توان استنباط کرد.

تازه های تحقیق

 نتیجه­­گیری

در این پژوهش، مبانی مختلف ­عقلی ­نظیر مبانی ­انسان­شناختی، مبانی ­ارزش­شناختی و مبانی جامعه­شناختی بر اساس آثار فارابی و کتب مرتبط با آن استخراج شد و برای عرصه عمل ­تربیتی و به­طور­خاص تربیت­ مدنی، دلالت­هایی در قالب اهداف و روش­ها استنباط گردید. با دانستن مختصات نظری­علم­ مدنی یا به­عبارتی علم شناخت ­جامعه در دیدگاه فارابی، به رهیافت­هایی برای ساحت ­عملی تربیت دست ­می­یابیم. از ­منظر ­فارابی­ غایت­ تربیت­ به­طور ­عام ­انسان­سازی­ و ­به­طور­خاص­ دستیابی ­به سعادت، کمال­ و خیر به­ وسیله ­کسب انواع فضائل­است. در تربیت­ مدنی مبتنی بر مبانی­عقلی فارابی، افراد می­آموزند که چگونه با در­نظر­گرفتن تعاریف درست و متقنی از انسان، ارزش و جامعه، خود را برای تعاملات ­اجتماعی ­مهیا سازند و با هدف­گذاری­های­ دقیق و روش­شناسی صحیح­ تربیتی در بستر زندگی ­اجتماعی رشد یابند. ­انجام پژوهش­هایی در زمینۀ روش­های رفع موانع تربیت مدنی از دیدگاه فیلسوفان اسلامی و نیز طراحی الگوی تربیت مدنی مبتنی بر مبانی ­معرفت شناختی فارابی، استفاده از ساختار و قوانین مورد نظر فارابی (در حد امکان) در تشکیل مؤسسات تربیتی نظیر مدارس، ترویج افکار عقلی و تربیتی فارابی به کمک رسانه­هایی چون فیلم­های­آموزشی، انیمیشن و غیره به عنوان دانشمند مسلمان برای نوجوانان و جوانان، وارد نمودن یافته­های تحقیق ­برای ­تدوین ­سرفصل­های ­درس­ جامعه­شناسی ­تعلیم­ و­ تربیت­ پیشرفته، برگزاری­کنفرانس­ها، نشست­های تخصصی در ارتباط با آراء فارابی و سرانجام پرورش مهارت­های اجتماعی کودکان بر اساس نظرات فارابی می­تواند مکمل پژوهش حاضر باشد.

کلیدواژه‌ها
فارابی
مبانی­ عقلی
تربیت­ مدنی

موضوعات

عنوان مقاله English

Civic Education and its Intellectual Foundations in Farabi's Thought

نویسندگان English

atiyeh sadat alavi 1
saeed beheshti 2
Shirin Rashidi 3
1 a
2 Philosophy of Islamic Education Psychology and Education Allameh Tabataba'i University Tehran Iran
3 a
چکیده English

The purpose of the current research is to explain the peculiarities and dimensions of civic education and its intellectual foundations in Farabi's thought. In this article, qualitative content analysis method is utilized based on the library document study.Based on this, the intellectual principles of Farabi's civic education were presented in two categories: general principles and specialized ones. General principles include anthropological princiles as well as those related to values; and specialized principles include sociological principles. Based on this, the goals of civic education from Farabi's point of view are to create and expand the correct attitude towards bliss (Sa’adat) and how to strengthen the belief in it among the people of “Medina(the city)”, to encourage people to act in accordance with correct beliefs and to teach the skills needed in Medina and the way of the correct cooperation of members with each other. Based on the remaining works of Farabi, methods such as argument, persuation, farseeing, model, artistic, and repetition-and-practice methods can be inferred to achieve these goals.
 

کلیدواژه‌ها English

Farabi
intellectual foundations
civic education

  1. قرآن کریم

    1. احمدی، اسلام، (1387). «تربیت­اجتماعی­از­دیدگاه­­سعدی»، پایان­نامه ­­کارشناسی­ارشد، دانشگاه شیراز.
    2. اسداللهی، زینب ­سادات، (1394)، «بررسی­آراء و افکار فارابی ­و ­ابن­سینا­ در امور اجتماعی»، پایان­نامه­ کارشناسی­ارشد، دانشگاه­ الزهراء.
    3. اسلامیان، مرضیه؛ کشتی­آرای، نرگس، (1393)، «تبیین مؤلفه­های برنامه درسی مبتنی بر دیدگاه­های تربیتی افلاطون و فارابی»، پژوهش در برنامه درسی، سال 11، دوره ­دوم، شماره 13(پیاپی 40)، صص 33-18.
    4. اعرافی، علیرضا؛ فتحعلی­خانی، محمد؛ فصیحی­زاده،علیرضا؛ فقیهی،علی­نقی، (1388)، آرای ­دانشمندان ­مسلمان در تعلیم و تربیت و مبانی آن، ج 1، تهران، سمت.
    5. اعوانی، شهین، (1394)، «سعادتمندی­ انسان­ از منظر ­افلاطون، بررسی ­دو ­رسالة آلکیبیادس ­و ­فیلبُس»، فصلنامه ­جاویدان ­خرد، شماره 28.
    6. افشاری، سعید، (1398)، «تربیت­ اجتماعی­ در اسلام ­با­ تکیه ­بر آموزه‌های­ اجتماعی ­سور ­مدنی ­قرآن­کریم»، پایان­نامه­کارشناسی­ارشد، دانشگاه ­علامه ­طباطبائی.
    7. افلاطون، (1357)، دوره آثار افلاطون، ترجمه: محمدحسن لطفی، تهران، خوارزمی.
    8. ایمان، محمدتقی؛ کلاته­ساداتی، احمد، (1399)، روش­شناسی ­علوم ­انسانی ­نزد ­اندیشمندان ­مسلمان (ارائه­ مدلی روش شناختی از علم اسلامی)، چاپ سوم، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
    9. ایمانی، محسن؛ بابایی، محمد اسماعیل، (1387)، «ارزش­شناسی فارابی و دلالت­های آن در تربیت اخلاقی با تاکید بر اهداف، اصول و روش ها»، دوفصلنامه ­تربیت ­اسلامی، شماره 7.
    10. آزاد ارمکی، تقی، (1393)، اندیشه ­اجتماعی ­متفکران ­مسلمان ­از ­فارابی ­تا ابن­خلدون، تهران، سروش.
    11. باردن، لورنس، (1375)، تحلیل ­محتوا، ترجمه: ملیحه ­آشتیانی ­و ­محمد یمنی ­دوزی، تهران، دانشگاه ­شهید بهشتی.
    12. برزگر­ کلیشمی، ولی­الله، (1372)، جامعه ­از دیدگاه ­نهج­البلاغه، چاپ­اول، تهران، سازمان ­تبلیغات­ اسلامی.
    13. پارسانیا، حمید؛ رضوانی، روح­الله، (1392)، «جامعه­شناسی­معرفت­فارابی»، دوفصلنامه ­اسلام­ و­ علوم اجتماعی، شماره 10.
    14. تبریزی، منصوره، (1393)، «تحلیل­ محتوای­کیفی ­از­ منظر­ رویکردهای­ قیاسی ­و ­استقرایی»، فصلنامه­ علوم اجتماعی، شماره 64.
    15. توانا، علی؛ قربی، سکینه، (1397)، «بررسی­ تطبیقی ­انسان‌شناسی­ آیت‌الله­ مطهری­ و ­سنت­ آگوستین»، ­الهیات­تطبیقی،  شماره 19.
    16. جوادی­آملی، عبدالله، (1398)، جامعه ­در قرآن، چاپ ­ششم، قم، مرکز نشر اسراء.
    17. حسینی، فاطمه­سادات، (1397)، «بررسی­ تربیت­ اجتماعی­ در­ تفسیر ­اطیب­ البیان»، پایان­نامه­ کارشناسی­ ارشد، دانشگاه­ قم.
    18. خامنه­ای، سیدعلی، بیانات مقام معظم رهبری در دیدار جمعی از نخبگان حوزوی در 29 دی ماه 1382، برگرفته از http://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=8616
    19. خجسته ­گلزار، میثم، (1398)، «تربیت­ اجتماعی­ از ­دیدگاه­ امام­ رضا (ع)»، پایان­نامه­ کارشناسی­ ارشد­، دانشگاه­ علامه ­طباطبائی.
    20. خداوردی، رمضانعلی، (1390)، «بررسی ­اندیشه­های­ اجتماعی ­متفکران ­ایرانی­ در­ قرن­ چهارم ­هجری»، پایان­نامه­ کارشناسی­ ارشد، دانشگاه ­آزاد اسلامی ­واحد شاهرود.
    21. خسروپناه، عبدالحسین، (1393)، در جستجوی­ علوم­ انسانی­ اسلامی: تحلیل­ نظریه­های­ علم­ دینی­ و­ آزمون­ الگوی ­حکمی-اجتهادی­ در تولید ­علوم ­انسانی ­اسلامی، قم، نهاد نمایندگی­ مقام­ معظم­ رهبری­ در دانشگاه­ها، دفتر نشر معارف.
    22. خنیفر، حسین؛ مسلمی، ناهید، (1398)، اصول­ و­ مبانی ­روش­های ­پژوهش­ کیفی، ج 1، تهران، نگاه ­دانش.
    23. داودی، محمد، (1393)، فلسفه­ تعلیم­ و­ تربیت ­مشاء، ج1، قم، پژوهشگاه ­حوزه­ و دانشگاه.
    24. ___________، (1394)، فلسفه ­تعلیم­ و­ تربیت­ مشاء، ج2، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
    25. داورپناه، ابوسعید، (1396)، «مطالعه ­تطبیقی­ روش­شناسی ­فلسفی ­­ارسطو ­و ­فارابی»، روش­ها ­­و ­­مدل­های ­روان­شناختی، سال ­هشتم، شماره 3 (پیاپی 29).
    26. دبیرخانه ­شورای­ عالی­ آموزش­ و­ پرورش، وزارت­ آموزش ­و ­پرورش، شورای­ عالی­ انقلاب ­فرهنگی، (1390)، سند ­تحول ­بنیادین­آموزش ­و ­پرورش.
    27. دین­ محمدی، محمد، (1391)، «بررسیِ­ تحلیلی­ و­ تطبیقی ­فلسفه­ اجتماعی­ فارابی­ و­ ابن­سینا»، پایان­نامه­کارشناسی­ارشد، دانشگاه ­قم.
    28. رجبی، محمود؛ کافی، مجید؛ داوری، محمد، (1387)، تاریخ ­­تفکر ­­اجتماعی ­در ­اسلام، تهران، پژوهشگاه ­حوزه ­و ­دانشگاه.
    29. روسو، ژان­ژاک، (1380)،  امیل، مترجم: غلام­حسین­ زیرک­زاده، تهران، ناهید.
    30. ساسانی، عارف، (۱۳۹5)، «بررسی­ و نقد ­تطبیقی ­تربیت ­اجتماعی ­با­ تأکید ­بر مفهوم ­شهروندی ­از منظر فارابی و دیویی»، پایان­نامه­کارشناسی­ارشد، دانشگاه تربیت­ مدرس.
    31. سبحانی­نژاد، مهدی؛ منافی، کاظم، (1390)، جامعه­شناسی­ آموزش­ و پرورش (مبانی، رویکردها، سیر جامع ­نظریه­ها و حوزه­های ­شاخص)، تهران، یسطرون.
    32. سلیمانی­امیری، عسگر، (1381)، «انسان­شناسی ­اخلاقی ­و سیاسی ­نزد­ فارابی»، معرفت، شماره 54،  صفحات71-64.
    33. سیف، علی­اکبر، (1386)، روانشناسی­ پرورشی، تهران، آگاه.
    34. سعیدی، محمدحسن، (1383)، اندیشه ­مطهر، دیدگاه­های ­اجتماعی ­و فلسفه­ تاریخ، تهران، تحقیق­ و توسعه رادیو.
    35. شریفی، حسام­الدین؛ برادران­مظفری، منصوره؛ معلمی، حسن، (1397)، «جایگاه­ روش­شناسی­ حکمت­ عملی ­­از ­دیدگاه فارابی»، حکمت اسلامی، سال ­پنجم، شماره ­اول.
    36. شعاری­نژاد، علی­اکبر، (۱۳۸۷)، روانشناسی ­تربیت­ و­ تدریس(آموزش-­پرورش)، چاپ ­اول، تهران، اطلاعات.
    37. شفیع­زاده، ندا، (1388)، «بررسیِ ­تطبیقی ­مدینه ­فاضله ­از دیدگاه ­افلاطون ­و فارابی»، پایان­نامه­کارشناسی­ارشد، دانشگاه ­اصفهان.
    38. صدرا، علیرضا، (1389)، «روش­شناسی­ فارابی ­در ­علم ­مدنی»، علوم­ سیاسی، شماره 22.
    39. ضمیری، محمدرضا، (1383)، «تربیت ­اجتماعی­ از دیدگاه ­علوی»، فرهنگ ­کوثر، شماره 59.
    40. طباطبائی، محمدحسین، (1365)، روابط ­اجتماعی ­در اسلام، مترجم: محمدجواد حجتی­ کرمانی، تهران، بعثت.
    41. _________________، (1363)، ترجمه ­تفسیر المیزان،  مترجم: محمدباقر موسوی­ همدانی، قم، اسلامی.
    42. طباطبائی، جواد، (1375)، زوال­ اندیشه ­سیاسی­ در­ ایران، تهران، کویر.
    43. طوسی، خواجه ­نصیرالدین، (1356)، اخلاق ­ناصری، تصحیح: مجتبی­ مینوی ­و علیرضا ­حیدری، تهران، خوارزمی.
    44. علاقه­بند، علی، (1391)، جامعه­شناسی ­آموزش­ و ­پرورش، تهران، روان.
    45. غزنوی، ولی­الله، (1391)، «بررسی­ تطبیقی­ نقش­ جامعه ­در تأمین ­سعادت­ بشری­ از منظر فارابی ­و اخوان الصّفا»، پایان­نامه­ کارشناسی ­ارشد، دانشگاه ­تربیت­ معلم.
    46. فارابی، ابونصر، (1358)، سیاست­ مدنیّه، مترجم: سید جعفر سجادی، تهران، انجمن فلسفه ­ایران.
    47. ، (1384)، سعادت ­از ­نگاه ­فارابی (تحصیل­ السعادة)، مترجم: علی­اکبر جابری مقدم،  قم، دارالهدی.
    48. ، (1388)، فصول ­منتزعه، مترجم: حسن­ ملکشاهی، تهران، سروش.
    49. ، (1361)، اندیشه­های ­اهل ­مدینه ­فاضله، مترجم: سید جعفر سجادی، تهران، طهوری.
    50. ، (1376)، السیاسة المدنیّة، مترجم: حسن ­ملکشاهی، تهران، سروش.
    51. ، (1364)، احصاء العلوم، مترجم: حسین­ خدیوجم، تهران، علمی ­و فرهنگی.
    52. قادری، حاتم، (1378)، اندیشه‏های ­سیاسی­ در­ اسلام ­و ­ایران، تهران، سمت.
    53. قادری، مهدی؛ غریبی، حسن، (1387)،  «تعلیم­ و تربیت­ در اندیشه­ فارابی ­و دورکیم»، معرفت، شماره 130.
    54. کرد فیروزجایی، یارعلی، (1389)، «سعادت ­انسان و نقش دین در آن از دیدگاه فارابی»، نقد و نظر، سال 15،  شماره 4 (پیاپی 60).
    55. کلینی، محمدبن­یعقوب، (1369)، اصول ­کافی، مترجم: سید جواد مصطفوی، ج 2، تهران، اسلامیه.
    56. لیثی­آذر، مسعود، (1397)، «رابطه قانون ­و ­عدالت ­در ­فلسفه ­فارابی»، پایان­نامه­ کارشناسی­ ارشد­، دانشگاه ­امام صادق(ع)».
    57. مبلغی، عبدالمجید؛ محمدی­کیا، طیبه، (بی­تا)، «کرامت­ انسان­ در ­فلسفه­ فارابی»، ­­خردنامه ­همشهری، شماره 87.
    58. محسنی­تبریزی، علیرضا؛ سلیمی، علی، (1391)، «تحلیل ­محتوای­ کیفی ­قیاسی ­و بهره­گیری­ از آموزه­های ­اسلامی ­در علوم اجتماعی»، روش­شناسی­ علوم ­انسانی، شماره 72.
    59. محمدیان، بتول، (۱۳۸۹)، «بررسی ­تحلیلیِ ­تربیت ­اجتماعی ­از دیدگاه­ افلاطون ­و فارابی»، پایان­نامه­ کارشناسی ­ارشد، دانشگاه ­شهید چمران.
    60. محمودی، نورالدین، (1391)، «جایگاه­ تعلیم­ و تربیت ­در­ آرمان­شهر فارابی»، رشد ­آموزش­ علوم ­اجتماعی،  شماره 55.
    61. مختاری، مرتضی، (1394)، «بررسی ­تطبیقی ­اندیشه­های ­تربیتی ­فارابی ­و ­روسو­ با­ تأکید بر تربیت­ اجتماعی»، پایان­نامه­ کارشناسی­ ارشد، دانشگاه خوارزمی.
    62. مرزوقی، رحمت­الله؛ اناری­نژاد، عباس، (1386)، «تربیت­ اجتماعی ­­از منظر  نهج­البلاغه»، ­­تربیت­اسلامی، شماره 4.
    63. مطهری، مرتضی، (1392)، جامعه و تاریخ، تهران، صدرا.
    64. _____________، (1373)،   امامت و رهبری، تهران، صدرا.
    65. مقدم، قاسم؛ محمدی­ اِشیانی، محمدرضا، (1396)، «ابتنای ­مدینه ­فاضله ­فارابی­ بر اصالت «انسان­متصل­به­وحی»،  حکمت اسلامی، سال­ چهارم، شماره ­اول.
    66. مهاجرنیا، محسن، (1380)، اندیشه ­سیاسی ­فارابی، قم، بوستان­ کتاب.
    67. میرزامحمدی، محمدحسن، (1384)، فارابی و تعلیم و تربیت، تهران، یسطرون.
    68. _____________________، (1393)، فلسفه تربیتی فارابی، تهران، دانشگاه شاهد.
    69. _____________________، (1382)، «بررسی ­مقایسه­ای ­اهداف ­تعلیم ­و تربیت­ از دیدگاه ­افلاطون ­و ­فارابی»، ­روان­شناسی­ و علوم­ تربیتی، شماره 2.
    70. نراقی، احمد، (1392)، معراج ­السعادة، چاپ ­هفتم، قم، علویون.
    71. نوبخت، ثریا، (1387)، «تبیین ­و ­نقد ­تربیت ­اجتماعی ­مبتنی ­بر نظریه ­مدینه ­فاضله ­افلاطون با­ تکیه ­بر آراء فارابی»، پایان­نامه کارشناسی­ ارشد، دانشگاه ­تربیت ­مدرس.
    72. هدایتی ­شهیدانی، محمدصادق، (1398)، «بررسی ­تطبیقی ­مدینه ­فاضله­ فارابی ­و ­نظریه ­سیاسی ­جان­لاک»، رساله دکتری­، دانشگاه­ امام خمینی (ره).
    73. هوشمند، پارسا، (1397)، «مبانی، روش­ها­­ و­ موانع ­تربیت ­­اجتماعی ­در قرآن­کریم»، رساله­ دکتری، دانشگاه­ اصول ­دین.
    74. هابز، توماس، (1380)، لوتایان، مترجم: حسین ­بشیریه، تهران، نشر نی.
    75. یوسفی، علیرضا، (1376)، «نظریات ­افلاطون ­و ­دیویی ­درباره ­تربیت­ اجتماعی ­و ­عقلانی»، رساله ­دکتری، دانشگاه­ تربیت­ مدرس.