Document Type : Original Article
حدیث سلسلةالذهب به بیان دو موضوع توحید و امامت میپردازد که معرفت نظری و التزام عملی به آنها موجبات ایمنی از عذاب الهی را فراهم میسازد. شناخت خداوند و امام به عهده عقل نظری و اطاعت عملی از آنها با عقل عملی میسر است. عقل نظری و عملی از حدود افراط و تفریط و اعتدال برخوردارند که در علم اخلاق به آن پرداختهاند و حد وسط قوای نظری و شهویه و غضبیه بهترتیب حکمت و عفت و شجاعت است که حدوسط این سه نیز عدل است. با قوه عالمه شناخت انسان نسبت به خود و به خداوند رخ مینماید؛ دو معرفتی که با هم تلازم دارند.
چنانچه انسان با شناخت از جایگاه بشر و جایگاه رب خویش از حدود خود در مقام نظر و عمل تجاوز نکند و تقوا ورزد یعنی هم اعتدال در نظر و هم اعتدال در عمل را رعایت نماید همانگونه که در این نوشتار بیان شد از آنجا که میان تقوا و معرفت به نفس و معرفت به رب تلازم وجود دارد با افزایش هریک از این سه، سایرین هم افزایش مییابند در این حالت انسان بهجایی میرسد که متخلق به اخلاق الهی شده، در مراتب کمالی صعود مینماید و سعه وجودی مییابد تا بدانجاکه برای سیر او نمیتوان مقامی معلوم قائل شد از اینرو چنین وجودی قابلیت بالاترین معارف را داشته و از آن برخوردار میگردد.
این انسان کامل به حقایق آگاهی دارد و نه تنها در فکرش خطا و گناه ندارد که حتی تصور خطا و گناه به ذهنش خطور نمیکند از اینرو در مقام نظر، هر معرفتی در تفکر امام در جایگاه خود قرار دارد چرا که خلاف آن بدین معنا خواهد بود که نفس او هنوز قابلیت دریافت علم در مرتبه خویش را ندارد و حال آن که در سیر صعود به این مرحله باریافته است؛ و در عمل نیز چیزی جز اراده الهی را انجام نمیدهد زیرا تجلی عدالت به نحو اتم در اوست.
حدیث سلسلةالذهب شرط ایمن ماندن از عذاب الهی را پیامد اعتقاد به امام و عمل براساس سیره او معرفی میکند. از اینرو اولاً آنچه موجب ایمنی از عذاب الهی است رعایت عدالت است و ثانیاً مصداق گفتاری و عملی عدالت امام است و ثالثاً امام بهحق این تحقق عدالت را در گفتار خویش رعایت میکند و خود را شرط ایمنی معرفی میکند نه غیر خود را چرا که غیر معصوم، عادل نیست و پیروی از او موجب میشود که هرچیزی در جایگاه خود قرار نگیرد و در نتیجه ایمنی از عذاب الهی حاصل نیاید؛ بنابراین مصداقیابی عدالت (شرط ایمنی از عذاب که امام عدل است) در گفتار امام، خود، مصداقی از عدالت است و تناسب میان توحید و امامت به عنوان لازم و ملزوم نیز خود عدل است که در این حدیث شریف مشهود است.
