نتیجه

هر علمی می‌تواند متسافل یا متوسط یا متعالی باشد. فرد و اجتماع نیز در همین مراتب طولی جای می‌گیرند. فرد و جامعه سکولار، متسافل است. فرد و جامعه ای که به معنویت و اخلاق آراسته شده‌اند، تا دنیایی آرام و آخرتی بر طبق مرام و به کام داشته باشند، در درجه متوسط قرار می‌گیرند، و اما فرد و جامعه ای که مرامشان صبغة الله، و راهشان تحصیل رضوان و قرب به خدای منان است، به درجه ای برتر رسیده و متعالی شده‌اند.

علوم نیز ـ  به ویژه علوم انسانی ـ یا سکولار یا متوسط یا متعالی اند. علمی که تنها دنیا و ماده را می‌بیند، بر پیشانیش مهر سکولار باید زد، و هر علمی که می‌خواهد دنیا را به آخرت و آخرت را به دنیا پیوند زند، متوسط الحال است. اما علمی که به عنوان طریق الی الله حرکت می‌کند، و با گشودن هر گرهی و حل هر مشکلی گامی در مسیر قرب و رضوان بر می‌دارد و «از هر دو جهان آزاد است» علم متعالی است. مگر نگفته‌اند: «راه‌ها به سوی خدا به شمار نفس‌های مردم است، و مگر خدا نفرموده است: {هُم درجاتٌ عند الله} (آل عمران: 3، آیه163) و مگر نه خدای متعال در سوره مبارکه واقعه، مردم را به اصحاب شمال ـ که تکذیب کننده و گمراهند ـ و اصحاب یمین ـ که متوسط الحالند ـ و مقربین ـ که تعالی یافته‌اند ـ تقسیم کرده است؟

گزاف نیست اگر بگوییم: علم طب، انسانی ترین علوم است؛ چرا که تماس مستقیم با انسان دارد؛ آن هم نه تنها با اعضا و جوارح او، بلکه با عواطف و احساسات او، با غم و شادی او، با تولد و زندگی و مرگ او، با کودکی و جوانی و پیری او، با صحت و سلامت و بیماری او، با دوران جنینی او، بلکه با دوران پیش از تولد او؛ بنابراین،
اگر نگاهش به انسان، نگاه سکولاریستی و تاجرانه و دنیوی است، علمی است متسافل، و همانگونه که برخی انسان‌ها در مرتبه {اسفل السافلین} (تین: 95، آیه5) قرار دارند و خدایشان {الأَسفَلین}(صافات: 38، آیه98) نامیده، باید اسفل همه علومش
نامید.

و اگر نگاهش به انسان نگاهی است جامع، یعنی تنها به ادرار و مدفوع و نبض و خون و حرارت بدن و این قبیل امور نمی‌پردازد، بلکه روح باقی او را در آیینه بدنش تماشا می‌کند، و راهش را به سوی ابدیت و جاودانگی هموار می‌کند، و دنیا را برای آخرت و آسایش اخروی و بدن را برای روح و آسایش روحی می‌خواهد، یک درجه بالاتر آمده و در مرتبه متوسط جای می‌گیرد، و اگر تمام امکانات را در مسیر قرب الی الله قرار می‌دهد، طب متعالی است.