Reason and Religion

Reason and Religion

An Investigation into the Muʿtazilite Encounter with Christianity and Christians

Document Type : Original Article

Author
Ali Ranjbar
- PhD in Religions and Mysticism, Department of Religions and Mysticism, Imam Khomeini Education and Research Institute, Qom,
Abstract
Islam is a monotheistic religion that, following its inception, embarked on extensive conquests. From the very beginning of the Islamic conquests, cultural and theological encounters between Islam and other religions, particularly Christianity, also commenced. In this confrontation, adherents of other religions, upon hearing the logic and doctrines of Islam, either recognized its veracity and embraced it or rose in opposition to it. In response to these detractors, Muslims engaged in the rational explanation and defense of Islamic teachings. Christianity was among the primary religions with which Muslims came into contact. In their encounter with Islam, Christians authored polemical refutations targeting the Qur’an and Islamic teachings, as well as attempting to propagate their own beliefs and dogmas among Muslims. Employing a descriptive-analytical methodology, this study examines the encounter of the Muʿtazila -a major early Islamic theological school- with Christianity and Christians. The findings reveal that during their engagement with Christianity and Christians, the Muʿtazila sought to demonstrate the truth of Islam through theological disputations and explanations, and they composed refutations against Christian opposition and hostility toward Islam, adopting a rationalist framework to explain Islamic teachings. Consequently, rather than blindly accepting Christian polemical arguments against Islamic teachings, the Muʿtazila countered them with rigorous rational arguments- which resulted in the growth and intellectual development of Muʿtazilite thought.
Keywords
Christianity
Muʿtazila
encounter
Christians
Islam
Subjects

نتیجه‌گیری

1-     مسلمانان در مواجهه و روبرو شدن با پیروان سایر ادیان، به پاسخگویی شبهاتی که آنان علیه معارف اسلام مطرح می‌نمودند، اقدام می‌نموده‌اند.

2-     معتزله، ازجمله فرق اسلامی بودند که در مواجهه با مخالفین اسلام، به دفاع از آموزه‌های اسلامی ‌پرداخت.

3-     مواجهه معتزله با مسیحیت و مسیحیان از  دوره‌های مهم تاریخ کلام اسلامی است؛ زیرا معتزله به‌عنوان یک فرقه کلامی، تعامل فعالی با مسیحیت و پیروان سایر ادیان داشتند.

4-     معتزله دربرابر پیروان مسیحیت، که علیه تعالیم اسلامی مخالفت و شبهه‌ورزی می‌کردند، با روشی عقلی و استدلالی به دفاع از آموزه‌های اسلامی می‌پرداختند.

5-     استفاده معتزله از روش عقلی به این جهت بود که مسیحیان با فلسفه یونانی آشنا بودند و در مباحث خود از برهان و استدلال استفاده می‌نمودند. معتزله نیز با همان روش به مبارزه با آنان می‌پرداختند.

6-     برخی مستشرقین، چون کرمر، بکر و ولفسن مسائل کلامی مانند بحث آزادی و جبر انسان و... را متأثر از نفوذ تفکر مسیحی می‌دانند، اما این مطلب صحیح نیست؛ چراکه ردّپای مباحثی نظیر آزادی اراده، را می‌توان در خود قرآن یافت. بنابراین نمی‌توان گفت که معتزله در این گونه مباحث از مسیحیت تأثیر پذیرفته و مقلّد محض بوده‌اند.

7-     مواجهه معتزله با مسیحیت و عقاید مسیحیان، مواجهه‌ای  تحقیقی و غیرمقلدانه بوده است. آنان در بعد نظری، کتاب‌های ردّیه علیه مسیحیان مخالف اسلام نوشتند و در بعد عملی به بحث و مناظره با آنان پرداختند.

8-     چنین مواجهه فعالی موجب پرورش و رشد آراء معتزله و تقویت و بالندگی کلام اسلامی شد و سبب گرایش افراد زیادی از پیروان سایر ادیان، به اسلام شد.

1.      ابن‌خلکان، احمد‌بن محمد، (1364)، وفیات الاعیان و أبناء الزمان، ج 4، قم، الشریف الرضی.‏
2.      ابن‌مرتضی، احمد یحیی‌، (بی‌تا)، طبقات المعتزلة، بیروت، دار المکتبة الحیاء.‏
3.      ابن‌ندیم، محمد‌بن اسحاق، (1346)، الفهرست، مترجم: محمدرضا تجدد، تهران، بانک بازرگانی ایران.‏
4.      ابوزهره، محمد، (1996م)،  تاریخ المذاهب الاسلامیة فی السیاسة و العقائد و تاریخ المذاهب                          الفقهیة، ‏قاهره، دار الفکر ‏العربی. ‏
5.      اله‌بداشتی، علی، (1389)، «جایگاه عقل در الهیات از نگاه متکلمان مسلمان»، عقل و دین، دوره 2، شماره 3، صفحه 18-39.
6.      امین، احمد، (1383)، ضحی الاسلام، بیروت، دارالکتب العلمیة.
7.      ‏ بدوی، عبدالرحمن، (1996م) مذاهب الاسلامیین، بیروت، دارالعلم للملایین.
8.      بغدادی، عبدالقاهر، (1408)، الفرق بین الفرق و بیان الفرقة الناجیة منهم‏، بیروت، دار الجیل-دار الآفاق.
9.      جارالله، زهدی حسن، (1369)، المعتزلة، بیروت، المؤسسة العربیة للدراسات و النشر.
10.  حسنی، هاشم معروف، (1379)، شیعه دربرابر معتزله و اشاعره، مشهد، آستان قدس رضوی، مؤسسه چاپ و ‏‏انتشارات.‏
11.  حمیری، نشوان بن سعید، (1985م)، الحور العین، بیروت، دار آزال.‏
12.  رازی، فخرالدین، (1420ق)، تفسیر مفاتیح الغیب، بیروت، دار احیاء التراث العربی.‏
13.  ربیعی، فالح، (1421ق)، تاریخ المعتزلة، قاهرة، الدار الثقافیة للنشر.
14.  سبحانی تبریزی، جعفر، ( ۱۳۰۸)، بحوث فی الملل و النحل، قم، مؤسسة النشر الاسلامی لجامعة ‏المدرسین ‏بقم.
15.  _______________________، (1378)، فرهنگ عقاید و مذاهب اسلامی، قم، توحید.
16.  _______________________، (1413ق)، الإلهیات على هدى الکتاب و السُّنة و العقل، قم، مؤسسة الامام الصادق (علیه‌السلام).
17.  شهرستانی، محمد‌بن عبدالکریم، (1415ق)، الملل و النحل، بیروت، دارالمعرفة.‏
18.  صبحی، احمد محمود، (1405)، فی علم الکلام، بیروت، دار النهضة العربیة.‏
19.  طبرسی، احمد‌بن علی، (1403ق)، الإحتجاج على أهل اللجاج، مشهد، نشر مرتضی.
20.  فاضل، محمود، (1362)، معتزلة، تهران، چاپخانه مجتمع دانشگاهی ادبیات و علوم انسانی.‏
21.  قاضی عبدالجبار، (1422ق)، شرح الاصول الخمسة، بیروت، دار احیاء التراث العربی.‏
22.  ___________، (1425ق)، المنیة و الأمل، اسکندریه، دار المعرفة الجامعیة.
23.  مطهری، مرتضی، (1392)، مجموعه آثار، 27 جلدی، تهران، صدرا.‏
24.  معتق‌، عواد عبدالله‌، (1416ق)، المعتزلة و أصولهم الخمسة و موقف أهل السنة منها، ریاض، مکتبة الرشد.
25.  میانشهری، عبدالصمد، (1394)، «بررسی جایگاه رویکرد عقلی در برخی از مکاتب»، عقل و دین، دوره 7، شماره 12، صص 83-103.
26.  نادر، آلبرت نصری، (1951م)، فلسفة المعتزلة، مصر، دار نشر الثقافة.‏
27.  ولفسن، (1400)، فلسفه علم کلام، ترجمه: احمد آرام، تهران، انتشارات بین المللی الهدی.
Reason and Religion
Volume 16, Issue 31 - Serial Number 31
October 2024
Pages 200-217