Reason and Religion

Reason and Religion

A Reading of the Temporal Origination of Creation in the Light of Mullā Ṣadrā's Methodology

Document Type : Original Article

Author
marzieh hatef
Faculty member, Transcendent Philosophy, Fatimah al-Zahra Higher Education Institute, Qom,
Abstract
In justifying the relationship between the originated and the eternal, Islamic philosophers have regarded the universe as essentially originated and temporally eternal. In contrast, most theologians subscribed to the doctrine of temporal origination and rejected the belief in the eternity of all creation, claiming this interpretation to be in accordance with religious propositions. By relying on his own philosophical principles, such as substantial motion, Mullā Ṣadrā accepted the theologians' view regarding the temporal origination of the universe and considered many religious statements as evidence supporting his claim. However, he confined temporal origination exclusively to the natural world. The present study, which is structured using an analytical-descriptive method, while explaining Mullā Ṣadrā's approach and articulating the difference between his view on temporal origination and those of his predecessors, challenges his restriction of temporal origination to the natural world. It argues that, despite his explicit assertions on this exclusivity, one can by adhering to the theory of the "spirits of meanings" consider all contingents and effects of the Divine Truth as originated through temporal origination.
Keywords
Mullā Ṣadrā
temporal origination
substantial motion
spirit of the meaning of time
Subjects

 نتیجه‌گیری

1.  در دیدگاه متکلمان، تمام عالم اعم از مجردات و مادیات، حادث به حدوث زمانی هستند، به این معنا که در یک زمان خاصی، توسط خداوند متعال از کتم عدم موجود شده­اند،

2. از نظر صدرالمتألهین حدوث زمانی مختص به عالم طبیعت است و موجودات عالم ماده، آن به آن در حال تغییر و حدوث و فنای تدریجی هستند و از ناحیه حق تعالی فیض هستی را دریافت می‌کنند، اما سایر عوالم، حادث زمانی نبوده گرچه قدیم زمانی نیز نیستند.

3. پس از بررسی در آثار فلسفی و تفسیری صدرالمتألهین می‌توان به دست آورد که او با خارج کردن مسئله حدوث عالم از دایره مباحث کلامی و پذیرش و تبیین نظریه ارواح معانی، وجود زمان و در نتیجه حدوث زمانی را در تمامی عوالم خلقی اثبات نموده است.

4. اگرچه صدرالمتألهین به‌‌صراحت حدوث زمانی را مخصوص عالم ماده دانسته و متون دینی را با خود همراه می‌داند، اما با تکیه بر مبانی روش‌شناسی تفسیری حکمت متعالیه می­توان حدوث زمانی را به تمام کائنات و عوالم فوق آن سرایت داد.

5. با وجود اصرار صدرالمتألهین در این رابطه که حدوث زمانی – که در برابر سکون و عدم تغیر عالم قرار دارد- منحصر در چارچوب عالم ماده است، اما با عنایت به «روح معنای زمان و حدوث» -که از برخی تعابیر ایشان فهمیده می‌شود- می‌توان قائل شد که زمان و حدوث زمانی با حذف خصوصیات مادی و طبیعی آن، قابل انطباق بر مفارقات نیز خواهد بود.

6. سراسر هستی به جز ذات باری تعالی را می‌توان حادث به حدوث زمانی غیر از آن معنای موردنظر متکلمان دانست.

قرآن کریم
ـ نهج البلاغه
1.      ابن‌سینا، ابوعلی، (1383)، الاشارات و التنبیهات، ج 3، چاپ اول، قم، نشر البلاغه.
2.      ابن‌بابویه، محمدبن علی، (1398)، التوحید، تصحیح: هاشم حسینی، چاپ اول، قم، جامعه مدرسین.
3.      اردبیلی، عبدالغنی، (1385)، تقریرات فلسفه امام خمینی، چاپ دوم، سه جلدی، ج 2، تهران، مؤسسه نشر و تنظیم آثار امام خمینی.
4.      جوادی آملی، عبدالله، (1386)، رحیق مختوم (شرح حکمت متعالیه)، 9جلدی، چاپ سوم، ج1-1 و ج 1-3 و ج 1-5، قم، انتشارات اسراء.
5.      حسینی تهرانی، محمدحسین، (1361)، معاد شناسی، ج 8، تهران، انتشارات حکمت.
6.      خمینی، روح­الله، (1406)، تعلیقات علی شرح فصوص الحکم و مصباح الانس، تهران، موسسۀ پاسدار اسلام.
7.      راغب اصفهانی، حسین‌بن محمد، (1374)، مفردات الفاظ القرآن، ج 1،قم، مرکز تحقیقات کامپیوتری علوم اسلامی.
8.      صدرالمتألهین، محمد‌بن ابراهیم، (1363الف)، رسالة فی حدوث العالم، چاپ اول، تصحیح و ترجمه: محمد خواجوی، تهران، انتشارات مولی.
9.      ________________________________، (1363ب)، مفاتیح الغیب، مقدمه و تصحیح: محمد خواجوی، چاپ اول، تهران، مؤسسه­ تحقیقات فرهنگی.
10.  ________________________________، (1378)، رسالة فی ­الحدوث، تصحیح و تحقیق: سید حسین موسویان، قم، بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
11.  ________________________________، (1387)، المظاهر الإلهیة فى اسرار العلوم الکمالیة، تصحیح و تعلیق: محمد خامنه­ای، چاپ اول، تهران، بنیاد حکمت صدرا.
12.  ________________________________، (1360)، اسرارالآیات، تصحیح و تحقیق: محمد خواجوی، تهران، انجمن حکمت و فلسفه.
13.  ________________________________، (1981)، الحکمة ­المتعالیة فی الأسفار العقلیة الاربعة، 9 جلدی، ج 5-7، چاپ سوم، بیروت، دار احیاء التراث.
14.  ________________________________، (1361الف)، تفسیر القرآن الکریم، هفت جلدی، ج4 و 7،چاپ دوم، تصحیح: محمد خواجوی، قم، انتشارات بیدار.
15.  ________________________________، (1361ب)، العرشیة، تصحیح: غلامحسین آهنی، تهران، انتشارات مولی.
16.  ________________________________، (1366)، شرح اصول کافی، ترجمه و تعلیق: محمد خواجوی، چاپ اول، تهران، مؤسسه مطالعات و تحقیقات فرهنگی.
17.  ________________________________، (1389)، تفسیر القرآن الکریم، ج 5، تصحیح و تحقیق: محمد خواجوی، تهران، بنیاد حکمت اسلامی صدرا.
18.  ________________________________، (1422)، شرح هدایة الأثیریة، تصحیح: محمد مصطفی فولادکار، بیروت، مؤسسة التاریخ العربی.
19.  طباطبائی، محمد حسین، (1374)، ترجمه تفسیر المیزان، ج 1، قم، دفتر انتشارات اسلامی.
20.  علامه حلی، حسن بن یوسف، (1363)، انوار الملکوت فی شرح الیاقوت، تحقیق: محمد نجمی زنجانی، چاپ دوم، قم، الشریف الرضی.
21.  فیاض لاهیجی، ملا عبدالرزاق، (1372)، گوهر مراد، تصحیح و تعلیق: زین­العابدین قربانی لاهیجی، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
22.  قرشی، علی اکبر، (1367)، قاموس­ قرآن، ج 2، تهران، انتشارات اسلامیه.
23.  قمی( قاضی سعید)، محمد‎بن محمد، (1373)، شرح توحید الصدوق، تصحیح و تعلیق: نجفقلی حبیبی، ج 2، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
24.  کلینی، محمدبن یعقوب، (1365)، الکافی، تهران، دار الکتب الاسلامی.
25.  مجلسی، محمد باقر، (1412)، بحارالانوار، دار الاحیاء التراث العربی، بیروت، موسسة الوفاء.
26.  مطهری، مرتضی، (1384)، مجموعه آثار (شرح منظومه)، ج‏ 5، چاپ هفتم، تهران، انتشارات صدرا.