Reason and Religion

Reason and Religion

A Quranic Critique of Dr. Soha's Conception of Fatalism and Its Impact on the Legitimacy of Religious Governance, with Emphasis on the Perspective of Martyr Motahhari

Document Type : Original Article

Authors
1 Assistant professor, University of Quranic Sciences and Education, Qom, Iran
2 Associate professor, Department of Quranic Sciences and Hadith, Razavi University of Islamic Sciences, Mashhad, Iran
3 Associate professor, Department of Quran and Hadith Sciences, Hakim Sabzevari University, Sabzevar,
Abstract
The book Naqd-e Qur'ān (The Critique of The Quran) by Dr. Soha, in an over 850 pages, compiles doubts about the Qur'ān and portrays the Quran as a human work while denying revelation and religions. In his work, Dr. Soha presents fatalism as one of the fundamental harms of religious governance; a harm that, in his view, leads to human indifference toward individual and social changes, general stagnation, and acceptance of domination and oppression. The present research, employing library-based documentary methods, descriptive-analytical approach, and content analysis of texts, seeks to clarify whether belief in deterministic fate can be regarded as a harm in Islamic governance -particularly among rulers- and whether it hinders the development and progress of the Islamic societies. The findings of this study indicate that fatalism, in the sense of deterministic predestination, is an unwarranted attribution to the Quran and Sunnah, often stemming from superficial interpretations or incorrect understandings of the Divine concepts. In this regard, the perspective of Martyr Motahhari holds particular importance. He criticizes deterministic thought, emphasizes the role of human will and free choice in individual and social destiny, and considers fatalism contrary to the spirit of Islam and an obstacle to the flourishing of societies. In explaining verses that attribute tyrannical rule to God, it becomes evident that dominion and governance are known as a Divine blessing for the worthy and a curse and means of trial for those lacking qualification. Furthermore, traditions that call for acceptance of oppressive governments are incompatible with Islam's logic of struggle against injustice and appear to have been fabricated to legitimize corrupt systems.
Keywords
Subjects

نتیجه­گیری

1- تقدیرگرایی به‌مثابه سرنوشت‌باوری جبری، نه تنها آموزه‌ای اسلامی نیست، بلکه نوعی نسبت ناروا و تهمت به قرآن و سنت تلقی می‌شود که گاه بر پایه منابع ضعیف یا تلقی نادرست شکل گرفته است.

2- مفهوم تقدیر در اسلام ناظر به دو گونه است: تقدیرهای متغیر مانند رزق و کارها که در حیطه اراده و اختیار انسان قرار دارند؛ تقدیرهای حتمی مانند مرگ، که در دایره مدیریت الهی‌اند، اما به‌معنای نفی اختیار نیستند.

3- اختیار انسان، امری فطری و بدیهی است که اگر دچار آلودگی‌های فکری نشود، از سوی همگان پذیرفته می‌شود. مباحث جبر و تفویض بیشتر در سطح نظریات علمی مطرح بوده و درمقام‌عمل انسان بر اساس اراده خویش تصمیم می‌گیرد.

4- جمع میان آیات ظاهر در جبر و آیات دالّ بر اختیار، نه‌تنها ممکن بلکه ضروری است. تحلیل نهایی مستلزم فهم مجموعه‌نگر آیات و روایات است، نه انکار گزینشی بخشی از آن‌ها؛ چنان‌که روش معتبر در کلام اسلامی همین است.

5- مفهوم «ملک» در قرآن، نوعی موهبت الهی است که برای اهل آن نعمت است و برای افراد فاقد صلاحیت، نقمت و ابزار آزمایش الهی تلقی می‌شود و هرگز به‌معنای تأیید ستم و جبر نیست.

6- روایاتی که بر پذیرش حکومت‌های ظلم تأکید دارند، با منطق عدالت‌خواهی و آزادی‌طلب اسلام در تضادند و به‌نظر می‌رسد با انگیزه‌های سیاسی جعل شده باشند؛ چرا که روح اسلام همواره ضد ظلم و طغیان بوده است.

7- برخلاف تصور رایج، اعتقاد صحیح به تقدیر در اسلام، زمینه‌ساز پیشرفت علمی و توسعه عقلانی است؛ زیرا موجب توجه به سنت‌های الهی، برنامه‌ریزی مبتنی بر شناخت نظام علّی جهان و تلاش مستمر برای کسب مراتب بالاتر خواهد شد.

قرآن کریم با ترجمه رضایى اصفهانى، محمدعلى و همکاران.
1.      ابن‌حنبل، ابوعبدالله احمد‌بن محمد، (بی‌تا)، مسند أحمد، بیروت، دار صادر.
2.      ابن‌شعبه حرانی، حسن‌بن علی، (1376ش)، رهاورد خرد، ترجمه: پرویز اتابکی، چاپ اول، تهران، نشر و پژوهش فرزان روز.
3.      ابن‌قتیبه الدینوری، أبو محمد عبد الله‌بن مسلم، (1990/1410ق)، الإمامة و السیاسة المعروف بتاریخ الخلفاء، تحقیق: علی شیری، چاپ اول، بیروت، دارالأضواء.
4.      امام خمینی، (1362ش)، طلب و اراده، ترجمه و شرح: سید احمد فهری، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی.
5.      بخاری، محمد‌بن اسماعیل، (1981م/1401ق)، صحیح البخاری، بیروت، دارالفکر للطباعة والنشر والتوزیع.
6.      بیهقی، أحمد‌بن الحسین، (بی‌تا)، السنن الکبرى، دارالفکر.
7.      حسن‌زاده آملی، حسن، (1379ش)، خیر الأثر در رد جبر و قدر، چاپ چهارم، قم، انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی.
8.      حسینی تهرانی، سیدمحمدحسین، (1421ق)، ولایت فقیه در حکومت اسلام، چاپ دوم، مشهد، انتشارات علامه طباطبایی.
9.      دورانت، ویلیام جیمز، (1337ش)، تاریخ تمدن، ترجمه: احمد آرام و دیگران، تهران، اقبال، فرانکلین.
10.  رضایی اصفهانی، محمدعلی، (1394ش)، بررسی مبانی «نقد قرآن» دکتر سُها (بخش اول و دوم)، قم، انتشارات پژوهش­های تفسیر و علوم قرآن.
11.  سها، (1393ش)، نقد قرآن، ویرایش دوم، بی‌جا، بی‌نا.
12.  سیوطی، جلال‌الدین، (1404ق)، الدر المنثور فی تفسیر المأثور، قم، کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی.
13.  سیدرضی، محمد‌بن حسین، (1414ق)، نهج البلاغه (للصبحی صالح)، چاپ اول، قم، هجرت.
14.  شریف لاهیجی، محمد‌بن علی، (1373ش)، تفسیر شریف لاهیجی، چاپ اول، تهران، دفتر نشر داد.
15.  صدرالمتالهین، (1378ش)، المظاهر الالهیة، چاپ اول، تهران، بنیاد حکمت صدرا.
16.  _________________________،  (1383ش)، رساله قضا و قدر، ترجمه: حسن اسلامی، قم، انتشارات شاکر.
17.  صدوق، محمد‌بن علی‌بن بابویه، (1362ش)، الخصال، چاپ اول، قم، دفتر انتشارات اسلامی.
18.  _________________________، (1398ق)، التوحید، چاپ اول، قم، دفتر انتشارات اسلامی.
19.  طباطبایی، سید محمد حسین، (1378ش)، شیعه در اسلام، چاپ سیزدهم، قم، دفتر نشر اسلامی.
20.  _________________________،  (1417ق)، المیزان فی تفسیر القرآن، چاپ پنجم، قم، دفتر انتشارات اسلامی جامعه مدرسین حوزه علمیه قم.
21.  طبرانی، ابوالقاسم سلیمان‌بن احمد‌بن ایوب‌بن مطیر، (1995م/1415ق)، المعجم الأوسط، تحقیق: قسم التحقیق بدارالحرمین، بیروت، دارالحرمین للطباعة والنشر والتوزیع.
22.  طبرسی، احمد‌بن علی، (1403ق)، الاحتجاج علی اهل اللجاج، مشهد، نشر مرتضی.
23.  طبرسی، فضل‌بن حسن، (1372ش)، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، چاپ سوم، تهران، ناصرخسرو.
24.  طبری، ابو جعفر محمد‌بن جریر، (1387ق)، تاریخ الأمم و الملوک (تاریخ طبری)، چاپ دوم، بیروت، روائع التراث العربی.
25.  طبری، عمادالدین، (1383ش)، کامل بهائی، چاپ اول، تهران، مرتضوی.
26.  القرشی، شیخ باقر شریف، (1978م/1398ق)، النظام السیاسی فی الإسلام، چاپ دوم، بیروت، دارالتعارف للمطبوعات.
27.  قمی، علی‌بن ابراهیم، (1367ش)، تفسیر قمی، چاپ چهارم، قم، دارالکتاب.
28.  کلینی، ابو جعفر محمد‌بن یعقوب، (1407ق)، الکافی، چاپ چهارم، تهران، دارالکتب الإسلامیة.
29.  لوبون، گوستاو، (1334ش)، تمدن اسلام و عرب، ترجمه: سید محمدتقی فخر داعی گیلانی، چاپ چهارم، تهران، بنگاه مطبوعاتی علی‌اکبر علمی.
30.  مازندرانی، محمد صالح‌بن احمد، (1382ق)، شرح الکافی - الأصول و الروضة، چاپ اول، تهران، المکتبة الإسلامیة.
31.  مجلسی، محمدباقر‌بن محمدتقی، (1403ق)، بحار الأنوار الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، چاپ دوم، بیروت، دار إحیاء التراث العربی.
32.  _________________________،  (1404ق)، مرآة العقول فی شرح أخبار آل الرسول، چاپ دوم، تهران، دارالکتب الإسلامیة.
33.  مطهری، مرتضی، (بی‌تا)، مجموعه آثار استاد شهید مطهری، بی‌چا، تهران، انتشارات صدرا.
34.  مغنیه، محمد جواد، (1424ق)، تفسیر الکاشف، چاپ اول، تهران، دارالکتب الإسلامیة.
35.  مفید، محمد‌بن محمد‌بن نعمان، (1413ق)، الإرشاد فی معرفة حجج الله على العباد، چاپ اول، قم، کنگره شیخ مفید.
36.  مکارم شیرازی، ناصر و همکاران، (1386ش)، یکصد و هشتاد پرسش و پاسخ، چاپ چهارم، تهران، دارالکتب الإسلامیة.
37.  _________________________،  (1374ش)، تفسیر نمونه، چاپ اول، تهران، دارالکتب الإسلامیة.
38.  ملازاده یامچی، رضا و محمدیان، علی، (۱۴۰۳)، "عقلانیت در برهان قرآنی: تحلیل ساختار سلسله‌مراتبی قرآن در ابطال شرک (آیات ۲3-۲2 سوره سبأ)"، دوفصلنامه عقل و دین، سال شانزدهم، شماره ۳۰ (بهار و تابستان)، ۱۱۳-97.
39.  موسوی کراماتی، سیدمحمدباقر و گرجیان عربی، محمدمهدی، (۱۴۰۳)، "بررسی تطبیقی نقش و جایگاه عقل در تبیین باورهای دینی از منظر فارابی و آیت‌الله جوادی آملی"، دوفصلنامه عقل و دین، سال شانزدهم، شماره ۳۰ (بهار و تابستان)، ۹۵-73.
40.  میرعلی، محمدعلی، (1392ش)، "بررسی تطبیقی مشروعیّت نافرمانی از حاکم جائر در فقه سیاسی شیعه و اهل‌سنت"، علوم سیاسی، سال 16، ش 61، صص 107-125.
41.  نسائی، احمد‌بن شعیب، (1930م/1348ق)، سنن النسائی، چاپ اول، بیروت، دارالفکر للطباعة والنشر والتوزیع.
42.  نیازی، محسن و شفاهی مقدم، الهام، (1393ش)، "بررسی عوامل مؤثر بر میزان تقدیرگرایی زنان"، جامعه‌پژوهی فرهنگی، پژوهشگاه علوم ومطالعات اسلامی، سال پنجم، شماره اول، بهار.
43.  نیشابوری، مسلم‌بن حجاج، (بی‌تا)، صحیح مسلم، بیروت، دارالفکر.
44.  هاشمی بصری، محمد‌بن سعد‌بن منیع، (1993/1414ق)، الطبقات الکبرى، تحقیق: محمد‌بن صامل السلمی، چاپ اول، طائف، مکتبة الصدیق.