Reason and Religion

Reason and Religion

The Rational Analysis of Creational Agency in the Theoretical Systems of the Ash'arites and Followers of Transcendent Wisdom

Document Type : Original Article

Authors
Faranak Bahmani 1
Masuodeh Fazel Yegane 2
Ali Allahbedashti 3
1 Assistant Professor of Islamic Philosophy and Theology, Department of Islamic Studies, Faculty of Literature and Humanities, Yasouj University, Yasouj, Iran
2 Assistant Professor of Islamic Philosophy and Theology, Department of Theology and Islamic Studies, Isfahan University of Quran and Atrat Studies
3 Professor of Philosophy and Theology Department of Qom University
Abstract
The history of philosophy and Islamic theology has witnessed big Arguments in the issue of “predestianation and volition”. The arguments are significant not only due to their importance for the concept of divine unity, which is central to religious teachings, but also because of their political, cultural, and social results; many politicians have exploited these discussions to fulfil their programs. This research seeks to elucidate the concept of human creational agency from the perspectives of the Ash'arites and the followers of Transcendent Wisdom, addressing doubts regarding human volition and its relationship with the unity of divine acts (Tawḥīd Af‘ālī). The research employs a fundamental-applied approach, utilizing documentary and analytical methods as necessary. The primary sources include the works of Ash'arite theologians and followers of Transcendent Wisdom, along with other relevant literature that serves to clarify and supplement the study’s objectives. The findings suggest that the followers of Transcendent Wisdom view humans as proximate creational agents, attributing to them a form of creational agency that operates within the framework of God's independent agency. In contrast, the Ash'arite perspective, grounded in their commitment to the unity of divine acts, is based on two principles: a negative principle, which entails the "denial of the causal system of the world," and a positive principle, referred to as the "the theory of divine custom." From the Ash'arite viewpoint, humans lack creational agency and are merely the recipients of their actions.
Keywords
Causal system
creational agency
unity of divine acts
Ash'arites
followers of transcendent wisdom

Subjects

نتیجه­گیری

نتایج حاصل از این جستار این است که اشاعره و پیروان حکمت متعالیه در مقام ثبوت، در توحید افعالی هم عقیده هستند؛ لکن در مقام اثبات اشاعره قائل به نظریه کسب شده­اند تا نقشی هرچند اندک به اراده انسان در ایجاد افعال خویش بدهند و بتوانند معصیت و شرور انسان را به خود وی نسبت‌ دهند. با‌این‌حال هرگز کسب، موجب استقلال فعلی انسان یا تأثیر ایجادی او در نظام عالم نمی‌گردد. پیروان حکمت متعالیه، فعلیت الهی را در رأس سلسله طولی علل فاعلی دانسته برای انسان نقشی بیش از اراده نظریه کسب قائلند. در این دیدگاه، انسان فاعل قریب و خالق افعال خویش است. قضا‌و‌قدر در رویکرد اشعری سرنوشت معین‌شده موجودات است، پس انسان نقشی در ایجاد سرنوشت خویش ندارد. در‌حالی‌که قضا‌و‌قدر امامیه همان نظام علت و معلولی حاکم بر هستی است و انسان کاشف آن است نه مخترع آن و با اختیار خویش می­تواند از این نظام بهره­مند یا متضرر گردد. در‌نهایت نتیجه ثبوتی این دو رویکرد در فاعلیّت انسان این است که از منظر اشاعره انسان فاعلیّت ایجادی ندارد و جزا و پاداش هر موجودی تنها متأثر از خواست خداوند است، بدون هیچ‌گونه دلالت عقلی. لکن پیروان حکمت متعالیه معتقد به فاعلیّت ایجادی برای انسان هستند و معتقدند نظام جزا و پاداش به دلالت عقلی مطابق با وعد و وعید خداوند در قرآن و متناسب با اعمال انسان­ها است. پاسخ اشکال اشاعره به این دیدگاه که فعل واحد را نمی­توان به دو اراده مستند نمود، یا معذور قبول شریک‌الباری این است که استناد فعل واحد به اراده دو فاعل اگر دو فاعل در عرض هم باشند و به‌یک‌اندازه مؤثر در ایجاد فعل باشند، محال است. لکن چنانچه دو فاعل در طول یکدیگر باشند، استناد فعل به دو فاعل در طول هم بلا‌اشکال است.

  1. قرآن کریم

    1. ابن‌حزم، علی‌بن‌محمد، (1983)، الفِصَل فی الملل و الاهواء و النحل، بیروت، دار الکتب العلمیة.
    2. اشعری، علی بن اسماعیل، (1955م)، اللمع فی الرد علی اهل الزیغ و البدع، مصحح: حموده غرابة، مصر، المکتبة الأزهریة للتراث.
    3. اکبرپور غازانی، سیدحسین؛ سوری، روح‌الله، (1402)، "تشکیک در وجود از دیدگاه علامه طباطبایی و استاد مصباح یزدی"، نسیم خرد، دوره 9، شماره 2، 
    4. اله‌بداشتی، علی، (1390)، توحید و صفات الهی، قم، دانشگاه قم.
    5. بدوی، عبدالرحمان، (1983م)، مذاهب الإسلامیین، بیروت، بی­نا.
    6. بیاضی، احمدبن حسن، (1949م)، اشارات المرام من عبارات الامام، قاهره، بی­نا.
    7. تفتازانی، سعدالدین، (1412ق)، شرح المقاصد، قم، الشریف الرضی.
    8. جرجانی، علی بن محمد، (1907م)، شرح المواقف، قم، الشریف الرضی.
    9. جلالی، سیدمجتبی؛ طاهری‌دهنوی، علی، (1401)، "تطبیق دیدگاه صدرالمتألهین شیرازی و رنه دکارت درباره نظام احسن"، دوفصلنامه عقل و دین، دوره 4، شماره 26، 
    10. جوادی آملی، عبد‌الله، (1385)، توحید در قرآن، قم، اسراء.
    11. __________________، (1386)، رحیق مختوم، قم، اسراء.
    12. جوینی، عبدالملک بن عبداللّه، (1950م)، الارشاد الی قواطع الادلة فی اصول الاعتقاد، مصححان: محمد یوسف موسی و علی عبدالمنعم عبدالحمید، مصر، السعادة.
    13. خمینی، روح‌الله، (1386)، تهذیب الاصول، تهران، تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
    14. ______________، (1385)، تقریرات فلسفه امام خمینی، تهران، تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
    15. _____________، (1379)، الطلب و الارادة، تهران، تنظیم و نشر آثار امام خمینی. 
    16. ربانی گلپایگانی، علی، (1368)، جبر و اختیار، قم، مؤسسه تحقیقاتی سیدالشهداء.
    17. سوری، روح‌الله؛ زرافشانی، علیرضا، (1401)، "نقش ادراک امکان فقری در سبک زندگی توحیدی (آثار فردی و عملی)"، نسیم خرد، دوره 8، شماره 2، صص 43-55.
    18. شهرستانی، محمدبن عبدالکریم، (1967م)، الملل والنحل، مصحح: محمد بن فتح‌الله بدران، قاهره، بی‌نا (افست قم ۱۳۶۷ش).
    19. ______________________________، (1425ق)، نهایة الأقدام فی علم الکلام،‌ بیروت، دار الکتب العلمیة‌.
    20. صدوق، محمدبن علی بن بابویه، (1357)، التوحید، تصحیح: هاشم حسینی طهرانی، قم، دفتر انتشارات اسلامی.
    21. طباطبائی، سید محمدحسین، (1386)، نهایة الحکمة (تعلیقات: غلامرضا فیاضی)، قم، مؤسسه امام خمینی.
    22. ___________________________، (1374)، ترجمه تفسیر المیزان، سید محمد‌باقر موسوی همدانی، قم، دفتر تبلیغات اسلامی.
    23. __________________________، (1387)، نهایت فلسفه (ترجمه نهایة الحکمة)، مترجم: مهدی تدین، قم، بوستان کتاب.
    24. غزالی، ابوحامد محمدبن محمد، (1927م)، تهافت الفلاسفة، بیروت، المطبعة الکاتولوکیة.
    25. ____________________________، (1409ق)، کتاب الاقتصاد فی الاعتقاد، بیروت، دار‌ الکتب العلمیة.
    26. فخرالدین رازی، محمدبن عمر، (1414ق)، القضا والقدر، بیروت، دار الکتب العربی.
    27. ___________________________، (1986م)، الأربعین فی أصول الدین، قاهره، مکتبة الکلیات الأزهریة.
    28. ___________________________، (1359)، تلخیص المحصل، تهران، دانشگاه تهران.
    29. ___________________________، (1411ق)، المباحث المشرقیة، قم، انتشارات بیدار.
    30. ___________________________، (1987م)، المطالب العالیة من العلم الالهی، بیروت، دار الکتاب العربی.
    31. قدردان قراملکی، محمدحسن، (1396)، "تأملی در امکان جمع توحید افعالی و نظام علیت (تحلیل دیدگاه‌ها)"، پژوهشنامه کلام، دوره 26، شماره 102، صصص 39-60.
    32. کبیر، یحیی؛ حجت‌خواه، حسین، (1393)، "فاعلیت ایجادی از دیدگاه ملاصدرا و ابن‌سینا"، فلسفه دین، دوره 11، شماره 1، 
    33. مصباح یزدی، محمدتقی، (1398)، آموزش فلسفه، قم، مؤسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی.
    34. مصطفی‌پور، اسداالله؛ ابراهیمی، باقر، (1400)، "تحلیل عقلی دینی «توحید در خالقیت» و «توحید در ربوبیت» و رابطه بین آن دو (با تأکید بر دیدگاه اندیشمندان معاصر)"، دوفصلنامه عقل و دین، دوره 13، شماره 25، 
    35. مطهری، مرتضی، (1390)، مجموعه آثار، تهران، صدرا.
    36. (ملاصدرا)، صدرای شیرازی، محمدبن ابراهیم، (1396)، خلق الأعمال، ترجمه علی بابایی، تهران، مولی.
    37. ___________________________، (1981م)، الحکمة المتعالیة فی الأسفار العقلیة الأربعة، قم، مکتبة المصطفوی.