Document Type : Original Article

نتیجه­ گیری

عُرَفای محقق با اذعان به حقیقت یگانۀ وجود، مراتب را در مظاهر می­دانند، نه در حقیقت وجود. از نظر آنان خدای تعالی وجود لابشرط مقسمی است، در حالی که فیلسوفان خدا را وجود به­شرط لا -یعنی منزّه از همۀ قیود و مستقل از همۀ اشیاء- می­دانند. از نظر عارفان این مرتبه از وجود یکی از مراتب وجود لابشرط مقسمی -مرتبۀ احدیّت- است. مصداق وجود حقیقی منحصر در حق تعالی است و ماسوای او همه، تجلیّات و ظهورات اوست که عالم کثرات و نمودها را تشکیل می­دهند. بر مبنای وحدت وجود مورد قبول مولوی، خدا نه مجموع پدیده­های عالم هستی است -چنان که پانته ایست­ها و حلولیّه قائل هستند- و نه با موجودات متّحد است. ازاین رو، دیدگاه پانته­ایسم و حلولی و نظریّۀ اتحاد باطل هستند.

   مولانا با آوردن ابیاتی فراوان از مثنوی، هم به طور مستقیم به وحدت وجود تصریح می­کند، هم در قالب تمثیلاتی چون «آفتاب و سایه­های کنگره» و « دریا و موج» و ... از آن سخن می­گوید. از نظر مولانا خداوند دارای دو مقام و مرتبه است: یکی مقام ذات که هیچ صفتی ندارد و کاملاً ناشناخته است و معلوم هیچ اندیشه و شهودی قرار نمی­گیرد. در این مقام خدا نسبت به مخلوقات هم از تعالی وجودی برخوردار است و هم از تعالی معرفتی و مفهومی. مقام دیگر، مقام اسماء و صفات است؛ یعنی همان وجهی که با عالم مخلوقات مرتبط است و مورد شناخت ما قرار می­گیرد. همان­گونه که گفته شد:                                                                                                                                                  

                گاه خورشید و گهی دریا شوی              گاه کوه قاف و گه عنقا شوی    

                تو نه این باشی نه آن در ذات خویش      ای فزون از وهم­ها وز بیش بیش  

  وحدت آفاقی و وحدت انفسی حاکی از دو وجه از وجوه وحدت وجود است که مولانا از آن دو سخن گفته است. وحدت آفاقی بیانگر جهان­بینی و هستی­شناسی عرفانی است که همان توحید عرفا یا وحدت وجود است و وحدت انفسی بیانگر انسان شناسی عرفانی و مقام انسان کامل است، که از لوازم اعتقاد به نظریّۀ وحدت وجود می­باشد. با این حال او به فنای ذاتی انسان کامل در حق قائل نیست و دعاوی «انَا الحق» حلاج را بر مبنای اتحاد نوری تأویل می­کند و به معنای «هُوَ الحق» می­داند. بر اساس همین شیوۀ اعتدالی است که در شرح و بیان وحدت وجود نیز می­کوشد به گونه­ای عمل کند که افهام عامّه نلغزد:

                من نیَم جنس شهنشه دور از او         لیک دارم در تجلّی نور از او

یا:

                 شرح این را گفتمی من از مِری         لیک ترسم تا نلغزد خاطری  

مولانا به تنزیه در عین تشبیه و تشبیه در عین تنزیه اعتقاد دارد. او در قصّۀ «موسی و شبان» به جمع  بین دیدگاه تشبیه و دیدگاه تنزیه مبادرت ورزیده  و در دو زمینۀ توحید نظری و عملی به آن پرداخته­است. مولانا به خوبی دریافته­است که گرایش به هر کدام از این دو، انسان را با وضعیتی تناقض­آمیز مواجه می­سازد. از یکسو گراییدن محض به تنزیه و خردمداری به تعطیل شدن باب معرفت و به گونه­ای محدود و مقیّد نمودن خدا می­انجامد و از سوی دیگر، تشبیه محضِ اوصاف او با  اوصاف مخلوق، خداوند را به مرتبه­ی امکان و در نتیجه، محدودیت سوق می­دهد. او بر پایۀ جهان بینی وحدت وجودی، وجود یگانه را حق تعالی و غیر او را تجلّیات او می­داند. غیر حق تعالی «نمودند»، نه «بود».  نیست­های هست نمایند و می­توان گفت که از اویند، چون آفریده­ها ظهور حق در تعیّنات او هستند.  نیز می­توان گفت همه اویند؛ زیرا همۀ مخلوقات مظاهر او هستند و میان  ظاهر و مظاهر به تعبیر مولانا اتّحاد نوری وجود دارد. پس از سویی تنزیه درست است و آن یعنی عالم کثرت از اوست؛ عالمی که عبارت از ظهور حق تعالی در تعینات اعتباری است و از سوی دیگر تشبیه درست است؛ زیرا جهان تجلّی حق بوده و از این رو حق است؛ پس عالم اوست. سرانجام این نتیجه به دست می­آید که مولانا بر مبنای اصل بنیادین وحدت وجود، به تنزیه و تعالی خدا قائل است و حتّی با اعتقاد به تشبیه در عین تنزیه و تنزیه در عین تشبیه، نظریّه­ای مطلوب­تر و عمیق­تر از خدا و اوصاف او نسبت به سایر اصناف دینداران ارائه داده است.