عقل و دین

عقل و دین

تحلیل فعل اخلاقی ازمنظرِ ملاصدرا و پیامدهای آن

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، گروه فلسفه اخلاق، دانشگاه قم، قم، ایران
2 دانشیار، گروه فلسفه اخلاق، دانشگاه قم،
چکیده
نفس واقعیت بسیط واحدی است که واجد همه کمالات و قوای قائم به خود است. ویژگی اختصاصی نفس انسان قدرت گزینش‌گری آن است که امکان تعیین مرتبه وجودی و به تبع ماهیت را دارد. نفس فاعل حقیقی همه افعال است، لذا تمامی ادراکات و افعال از‌جمله فعل اخلاقی حاصل مراتب نفس است. هدف این تحقیق تبیین رابطه مراتب نفس و فعل اخلاقی در آثار صدرا به روش توصیفی تحلیلی است. ازنظر صدرا انسان هرچه به مراتب اعلی نزدیک‌تر شود، فعلیّت بیشتری از کمالات وجودی را شاهد و امکان صدور افعال اخلاقی از او بیشتر است؛ لذا افعال نفس براساسِ مراتب نفس به حقوقی، شرعی و اخلاقی تقسیم گردید و فرایند صدور و تفاوت فعل اخلاقی در منشأ، نیت و غایت با دیگر افعال توضیح داده شد. در ادامه با تبیین اراده خداوند براساسِ ظرفیت اراده انسان و ملاحظه انتقادی نسبت به محدودیت اراده انسان در طول اراده خداوند دو لازمه فعل اخلاقی را حفظ و ثابت کردیم که انسان دارای اراده مطلق است؛ پس از جهت ایجابی نسبت به افعال اخلاقی مسئولیتی مطلق دارد؛ همچنین از جهت سلبی خداوند علت شرور اخلاقی نیست.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Analysis of the Moral Act from Mulla Sadra's Perspective and its Consequences

نویسندگان English

Ali Nikookar 1
Ahmad Fazeli 2
1 PhD Student, Department of Moral Philosophy, University of Qom, Qom, Iran
2 Associate professor, Department of Philosophy of Ethics, University of Qom,
چکیده English

The soul is a single simple reality that possesses all perfections and powers that are self-existent. the specific feature of the human soul is its power of selection, which allows it to determine the existential level and, consequently, the essence. The soul is the true subject of all actions, so all perceptions and actions, including moral action, are the result of the levels of the soul. The purpose of this research is to explain the relationship between the levels of the soul and moral action in the works of Sadra using a descriptive-analytical method. According to Sadra, the closer a person is to the higher levels, the more actuality of existential perfection he witnesses and the greater the possibility of moral actions performimed by him. Therefore, the actions of the soul were divided into legal, religious, and moral based on the levels of the soul, and the process of performing and the difference of moral action from other actions were explained in origin, intention, and goal. Next, by explaining the will of God based on the capacity of the human will and critically considering the limitations of the human will in longitudinal relationship with the will of God, we have preserved and proven the two prerequisites of moral action: man has an absolute will. Therefore, from the positive aspect, God has an absolute responsibility for moral actions, and from the negative side, He is not the cause of moral evil.

کلیدواژه‌ها English

Mulla Sadra
moral act
moral responsibility
moral evil

 نتیجه‌گیری

1-     مسلمانان در مواجهه و روبرو شدن با پیروان سایر ادیان، به پاسخگویی شبهاتی که آنان علیه معارف اسلام مطرح می‌نمودند، اقدام می‌نموده‌اند.

2-     معتزله، ازجمله فرق اسلامی بودند که در مواجهه با مخالفین اسلام، به دفاع از آموزه‌های اسلامی ‌پرداخت.

3-     مواجهه معتزله با مسیحیت و مسیحیان از  دوره‌های مهم تاریخ کلام اسلامی است؛ زیرا معتزله به‌عنوان یک فرقه کلامی، تعامل فعالی با مسیحیت و پیروان سایر ادیان داشتند.

4-     معتزله دربرابر پیروان مسیحیت، که علیه تعالیم اسلامی مخالفت و شبهه‌ورزی می‌کردند، با روشی عقلی و استدلالی به دفاع از آموزه‌های اسلامی می‌پرداختند.

5-     استفاده معتزله از روش عقلی به این جهت بود که مسیحیان با فلسفه یونانی آشنا بودند و در مباحث خود از برهان و استدلال استفاده می‌نمودند. معتزله نیز با همان روش به مبارزه با آنان می‌پرداختند.

6-     برخی مستشرقین، چون کرمر، بکر و ولفسن مسائل کلامی مانند بحث آزادی و جبر انسان و... را متأثر از نفوذ تفکر مسیحی می‌دانند، اما این مطلب صحیح نیست؛ چراکه ردّپای مباحثی نظیر آزادی اراده، را می‌توان در خود قرآن یافت. بنابراین نمی‌توان گفت که معتزله در این گونه مباحث از مسیحیت تأثیر پذیرفته و مقلّد محض بوده‌اند.

7-     مواجهه معتزله با مسیحیت و عقاید مسیحیان، مواجهه‌ای  تحقیقی و غیرمقلدانه بوده است. آنان در بعد نظری، کتاب‌های ردّیه علیه مسیحیان مخالف اسلام نوشتند و در بعد عملی به بحث و مناظره با آنان پرداختند.

8-     چنین مواجهه فعالی موجب پرورش و رشد آراء معتزله و تقویت و بالندگی کلام اسلامی شد و سبب گرایش افراد زیادی از پیروان سایر ادیان، به اسلام شد.

1.      ابن‌خلکان، احمد‌بن محمد، (1364)، وفیات الاعیان و أبناء الزمان، ج 4، قم، الشریف الرضی.‏
2.      ابن‌مرتضی، احمد یحیی‌، (بی‌تا)، طبقات المعتزلة، بیروت، دار المکتبة الحیاء.‏
3.      ابن‌ندیم، محمد‌بن اسحاق، (1346)، الفهرست، مترجم: محمدرضا تجدد، تهران، بانک بازرگانی ایران.‏
4.      ابوزهره، محمد، (1996م)،  تاریخ المذاهب الاسلامیة فی السیاسة و العقائد و تاریخ المذاهب                          الفقهیة، ‏قاهره، دار الفکر ‏العربی. ‏
5.      اله‌بداشتی، علی، (1389)، «جایگاه عقل در الهیات از نگاه متکلمان مسلمان»، عقل و دین، دوره 2، شماره 3، صفحه 18-39.
6.      امین، احمد، (1383)، ضحی الاسلام، بیروت، دارالکتب العلمیة.
7.      ‏ بدوی، عبدالرحمن، (1996م) مذاهب الاسلامیین، بیروت، دارالعلم للملایین.
8.      بغدادی، عبدالقاهر، (1408)، الفرق بین الفرق و بیان الفرقة الناجیة منهم‏، بیروت، دار الجیل-دار الآفاق.
9.      جارالله، زهدی حسن، (1369)، المعتزلة، بیروت، المؤسسة العربیة للدراسات و النشر.
10.  حسنی، هاشم معروف، (1379)، شیعه دربرابر معتزله و اشاعره، مشهد، آستان قدس رضوی، مؤسسه چاپ و ‏‏انتشارات.‏
11.  حمیری، نشوان بن سعید، (1985م)، الحور العین، بیروت، دار آزال.‏
12.  رازی، فخرالدین، (1420ق)، تفسیر مفاتیح الغیب، بیروت، دار احیاء التراث العربی.‏
13.  ربیعی، فالح، (1421ق)، تاریخ المعتزلة، قاهرة، الدار الثقافیة للنشر.
14.  سبحانی تبریزی، جعفر، ( ۱۳۰۸)، بحوث فی الملل و النحل، قم، مؤسسة النشر الاسلامی لجامعة ‏المدرسین ‏بقم.
15.  _______________________، (1378)، فرهنگ عقاید و مذاهب اسلامی، قم، توحید.
16.  _______________________، (1413ق)، الإلهیات على هدى الکتاب و السُّنة و العقل، قم، مؤسسة الامام الصادق (علیه‌السلام).
17.  شهرستانی، محمد‌بن عبدالکریم، (1415ق)، الملل و النحل، بیروت، دارالمعرفة.‏
18.  صبحی، احمد محمود، (1405)، فی علم الکلام، بیروت، دار النهضة العربیة.‏
19.  طبرسی، احمد‌بن علی، (1403ق)، الإحتجاج على أهل اللجاج، مشهد، نشر مرتضی.
20.  فاضل، محمود، (1362)، معتزلة، تهران، چاپخانه مجتمع دانشگاهی ادبیات و علوم انسانی.‏
21.  قاضی عبدالجبار، (1422ق)، شرح الاصول الخمسة، بیروت، دار احیاء التراث العربی.‏
22.  ___________، (1425ق)، المنیة و الأمل، اسکندریه، دار المعرفة الجامعیة.
23.  مطهری، مرتضی، (1392)، مجموعه آثار، 27 جلدی، تهران، صدرا.‏
24.  معتق‌، عواد عبدالله‌، (1416ق)، المعتزلة و أصولهم الخمسة و موقف أهل السنة منها، ریاض، مکتبة الرشد.
25.  میانشهری، عبدالصمد، (1394)، «بررسی جایگاه رویکرد عقلی در برخی از مکاتب»، عقل و دین، دوره 7، شماره 12، صص 83-103.
26.  نادر، آلبرت نصری، (1951م)، فلسفة المعتزلة، مصر، دار نشر الثقافة.‏
27.  ولفسن، (1400)، فلسفه علم کلام، ترجمه: احمد آرام، تهران، انتشارات بین المللی الهدی.
 
 
Reason and Religion
Biquartery Journal of Institute of Dinpazhoohi-e – Alavi, volume 16, Number 31
 
Concessionaire: Ayatollah Ahmad Beheshti
Managing Editor: Ayatollah Ahmad Beheshti
Editor in chif: Saeid Beheshti
Specialized Secretary: Mohsen Izadi
Scientific editor: Ruhollah Rastegar sefat
Executive Manager: Saeid Kalavoshi
 
Editorial Board
Ahmad Beheshti: Professor, Tehran University and Howzeh
Saeid Beheshti: Professor, Allameh Tabatabaei University.
Ahmad Abedi: Associate professor, Qom University.
Ahad Faramarz Gharamaleki: professor, Tehran University.
Sayyed Reza Moaddab: Professor, Qom University.
Abbas Bakhshandeh Bali: Associate professor, Mazandaran University.