آیت الله دکتر احمد بهشتی عقل و دین ۲۵۸۸-۳۸۱X 16 31 2024 10 22 Analysis of the Moral Act from Mulla Sadra's Perspective and its Consequences تحلیل فعل اخلاقی ازمنظرِ ملاصدرا و پیامدهای آن 7 27 233590 FA علی نیکوکار دانشجوی دکتری، گروه فلسفه اخلاق، دانشگاه قم، قم، ایران 0009-0003-0693-340X احمد فاضلی دانشیار، گروه فلسفه اخلاق، دانشگاه قم، 0000-0003-2537-997X Journal Article 2025 08 13 The soul is a single simple reality that possesses all perfections and powers that are self-existent. the specific feature of the human soul is its power of selection, which allows it to determine the existential level and, consequently, the essence. The soul is the true subject of all actions, so all perceptions and actions, including moral action, are the result of the levels of the soul. The purpose of this research is to explain the relationship between the levels of the soul and moral action in the works of Sadra using a descriptive-analytical method. According to Sadra, the closer a person is to the higher levels, the more actuality of existential perfection he witnesses and the greater the possibility of moral actions performimed by him. Therefore, the actions of the soul were divided into legal, religious, and moral based on the levels of the soul, and the process of performing and the difference of moral action from other actions were explained in origin, intention, and goal. Next, by explaining the will of God based on the capacity of the human will and critically considering the limitations of the human will in longitudinal relationship with the will of God, we have preserved and proven the two prerequisites of moral action: man has an absolute will. Therefore, from the positive aspect, God has an absolute responsibility for moral actions, and from the negative side, He is not the cause of moral evil. نفس واقعیت بسیط واحدی است که واجد همه کمالات و قوای قائم به خود است. ویژگی اختصاصی نفس انسان قدرت گزینش‌گری آن است که امکان تعیین مرتبه وجودی و به تبع ماهیت را دارد. نفس فاعل حقیقی همه افعال است، لذا تمامی ادراکات و افعال از‌جمله فعل اخلاقی حاصل مراتب نفس است. هدف این تحقیق تبیین رابطه مراتب نفس و فعل اخلاقی در آثار صدرا به روش توصیفی – تحلیلی است. ازنظر صدرا انسان هرچه به مراتب اعلی نزدیک‌تر شود، فعلیّت بیشتری از کمالات وجودی را شاهد و امکان صدور افعال اخلاقی از او بیشتر است؛ لذا افعال نفس براساسِ مراتب نفس به حقوقی، شرعی و اخلاقی تقسیم گردید و فرایند صدور و تفاوت فعل اخلاقی در منشأ، نیت و غایت با دیگر افعال توضیح داده شد. در ادامه با تبیین اراده خداوند براساسِ ظرفیت اراده انسان و ملاحظه انتقادی نسبت به محدودیت اراده انسان در طول اراده خداوند دو لازمه فعل اخلاقی را حفظ و ثابت کردیم که انسان دارای اراده مطلق است؛ پس از جهت ایجابی نسبت به افعال اخلاقی مسئولیتی مطلق دارد؛ همچنین از جهت سلبی خداوند علت شرور اخلاقی نیست.

https://www.aghlodin.ir/article_233590_61f00e572ccc5388ae885614a9115a12.pdf

آیت الله دکتر احمد بهشتی عقل و دین ۲۵۸۸-۳۸۱X 16 31 2024 10 22 A Quranic Critique of Dr. Soha's Conception of Fatalism and Its Impact on the Legitimacy of Religious Governance, with Emphasis on the Perspective of Martyr Motahhari نقد قرآنی انگاره دکتر سها درباره تقدیرگرایی و تأثیر آن بر مشروعیت حاکمیت دینی با تأکید بر دیدگاه شهید مطهری 31 58 245811 FA علی عربی آیسک استادیار گروه علوم قرآن و حدیث، دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، قم، ایران 0000-0002-8541-2690 محمد ابراهیم روشن ضمیر دانشیار گروه علوم قرآنی و حدیث، دانشگاه علوم اسلامی رضوی، مشهد، ایران. 0000-0001-6498-6911 فرزاد دهقانی دانشیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه حکیم سبزواری، سبزوار، ایران. 0000-0001-9391-2727 Journal Article 2025 10 07 The book Naqd-e Qur'ān (The Critique of The Quran) by Dr. Soha, in an over 850 pages, compiles doubts about the Qur'ān and portrays the Quran as a human work while denying revelation and religions. In his work, Dr. Soha presents fatalism as one of the fundamental harms of religious governance; a harm that, in his view, leads to human indifference toward individual and social changes, general stagnation, and acceptance of domination and oppression. The present research, employing library-based documentary methods, descriptive-analytical approach, and content analysis of texts, seeks to clarify whether belief in deterministic fate can be regarded as a harm in Islamic governance -particularly among rulers- and whether it hinders the development and progress of the Islamic societies. The findings of this study indicate that fatalism, in the sense of deterministic predestination, is an unwarranted attribution to the Quran and Sunnah, often stemming from superficial interpretations or incorrect understandings of the Divine concepts. In this regard, the perspective of Martyr Motahhari holds particular importance. He criticizes deterministic thought, emphasizes the role of human will and free choice in individual and social destiny, and considers fatalism contrary to the spirit of Islam and an obstacle to the flourishing of societies. In explaining verses that attribute tyrannical rule to God, it becomes evident that dominion and governance are known as a Divine blessing for the worthy and a curse and means of trial for those lacking qualification. Furthermore, traditions that call for acceptance of oppressive governments are incompatible with Islam's logic of struggle against injustice and appear to have been fabricated to legitimize corrupt systems. کتاب «نقد قرآن» دکتر سُها در بیش از ۸۵۰ صفحه به گردآوری شبهات قرآنی پرداخته و قرآن را اثری بشری دانسته و وحی و ادیان را انکار می‌کند. در این اثر، دکتر سُها تقدیرگرایی را یکی از آسیب‌های بنیادین حاکمیت دینی معرفی می‌کند؛ آسیبی که به باور او موجب بی‌تفاوتی انسان‌ها در برابر تغییرات فردی و اجتماعی، رکود عمومی و پذیرش سلطه و ظلم می‌شود. این پژوهش با بهره‌گیری از روش کتابخانه‌ای ـ استنادی، رویکرد توصیفی ـ تحلیلی و تحلیل محتوای متون، در پی آن است که روشن سازد آیا باور به سرنوشت جبری می‌تواند به‌عنوان آسیبی در حکومت اسلامی، به‌ویژه در میان حاکمان، تلقی شود و مانع توسعه و پیشرفت جوامع اسلامی گردد یا خیر. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که تقدیرگرایی به‌معنای سرنوشت‌باوری جبری، نسبت ناروایی به قرآن و سنت است که گاه از برداشت‌های سطحی یا تلقی‌های نادرست از مفاهیم الهی ناشی می‌شود. در این زمینه، دیدگاه شهید مطهری اهمیت ویژه‌ای دارد. او با نقد اندیشه جبرگرایانه، بر نقش اراده و اختیار انسان در سرنوشت فردی و اجتماعی تأکید کرده و تقدیرگرایی را مغایر با روح اسلام و مانع شکوفایی جوامع می‌داند. در تبیین آیاتی که در آن‌ها حکومت جائرانه به خداوند نسبت داده شده، چنین روشن می‌گردد که ملک و حاکمیت برای افراد شایسته نعمتی الهی و برای فاقدان اهلیت، نقمتی و ابزاری برای آزمون است. افزون بر این، روایاتی که دعوت به پذیرش حکومت‌های ظالمانه می‌کنند، با منطق مبارزه‌جوی اسلام در برابر ستم سازگار نیستند و به نظر می‌رسد در جهت مشروعیت‌بخشی به ساختارهای فاسد جعل شده باشند.

https://www.aghlodin.ir/article_245811_62e80475278e0851aec1a54d34cc0ce5.pdf

آیت الله دکتر احمد بهشتی عقل و دین ۲۵۸۸-۳۸۱X 16 31 2024 10 22 A Reading of the Temporal Origination of Creation in the Light of Mullā Ṣadrā's Methodology خوانش «حدوث زمانی آفرینش» در پرتو «روش‌شناسی تفسیری» صدرالمتألهین 59 76 245812 FA مرضیه هاتف عضو گروه علمی موسسه آموزش عالی فاطمه الزهرا (سلام‌الله‌علیها)، قم، 0009-0002-1650-701X Journal Article 2025 10 23 In justifying the relationship between the originated and the eternal, Islamic philosophers have regarded the universe as essentially originated and temporally eternal. In contrast, most theologians subscribed to the doctrine of temporal origination and rejected the belief in the eternity of all creation, claiming this interpretation to be in accordance with religious propositions. By relying on his own philosophical principles, such as substantial motion, Mullā Ṣadrā accepted the theologians' view regarding the temporal origination of the universe and considered many religious statements as evidence supporting his claim. However, he confined temporal origination exclusively to the natural world. The present study, which is structured using an analytical-descriptive method, while explaining Mullā Ṣadrā's approach and articulating the difference between his view on temporal origination and those of his predecessors, challenges his restriction of temporal origination to the natural world. It argues that, despite his explicit assertions on this exclusivity, one can by adhering to the theory of the "spirits of meanings" consider all contingents and effects of the Divine Truth as originated through temporal origination. فلاسفه اسلامی در توجیه ارتباط حادث و قدیم، عالم را حادث ذاتی و قدیم زمانی دانسته‌اند. در مقابل، اغلب متکلمان به حدوث زمانی معتقد شدند و قول به قدم را در مورد کل آفرینش انکار کردند و مدعی تطبیق این تفسیر با گزارههای دین گشتند. صدرالمتألهین با تمسک به مبانی فلسفی خود نظیر حرکت جوهری، قول متکلمان را در حدوث زمانی عالم پذیرفت و بسیاری از گزارههای دینی را در این رابطه شاهد بر ادعای خود دانست اما حدوث زمانی را منحصر به عالم طبیعت نمود. نوشتار حاضر که با روشی تحلیلی - توصیفی سامان یافته است، ضمن تبیین رویکرد صدرالمتألهین و بیان تفاوت حدوث زمانی او با آرای پیشینیان، انحصار حدوث زمانی صدرالمتألهین را به عالم طبیعت به چالش کشیده و بیان میدارد که با وجود تصریحات وی مبنی بر این انحصار، میتوان با تمسک به نظریه ارواح معانی تمام ممکنات و معالیل حق را حادث به حدوث زمانی دانست.

https://www.aghlodin.ir/article_245812_d273bd3ac8d3b44644552fcc1204174e.pdf

آیت الله دکتر احمد بهشتی عقل و دین ۲۵۸۸-۳۸۱X 16 31 2024 10 22 A Critical Analysis of Three Versions of the Problem of Evil in the Thought of Martyr Morteza Motahhari and Alvin Plantinga واکاوی سه تقریرِ مسئلۀ شر در اندیشۀ شهید مطهری و الوین پلانتینگا 77 100 245813 FA سیدمحمدمهدی میرفتاحی دانش‌پژوه مقطع سطح سه فلسفه اسلامی، مرکز تخصصی فلسفه اسلامی حوزه علمیه قم سیدعقیل میرفتاحی استادیار فلسفه تطبیقی، گروه معارف، تهران، دانشگاه امام حسین(ع)، سید حجت الله فقیهی دانش آموخته دکترای فلسفه تطبیقی، مدرس مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، Journal Article 2025 11 05 In the contemporary era, The problem of evil -as one of the most fundamental challenges in the philosophy of religion- has been primarily formulated in three versions: the logical, evidential, and gratuitous (or existential) problems. Adopting a comparative-analytical approach, this article critically examines the responses of two prominent thinkers, Morteza Motahhari and Alvin Plantinga, to these formulations. The research results indicate that Motahhari, by synthesizing the principles of Sadrian philosophy-particularly the fundamentality of existence (asālat al-wujūd), the gradation of existence (tashkīk al-wujūd), and the privative nature of evil-utilizing a theological approach, provides a comprehensive, multi-layered response to all three versions. In confronting the logical and evidential problems, relying on philosophical analyses, he posits evil as a privative entity and a necessary concomitant of the material world characterized by gradations of existence and addressing gratuitous evil, he resorts to a theological explanation by referring to the limitations of human knowledge and the wisdom of the best possible system (niẓām al-aḥsan). In contrast, Plantinga, remaining faithful to the analytical philosophical method and centering his argument on the "Free Will Defense," focuses primarily on refuting the logical incompatibility between the existence of evil and Divine attributes. Consequently, he confines the scope of his philosophical responsibility essentially to the logical problem and moral evil. The primary points of divergence between these two perspectives lie in their methodology (synthetic versus unidimensional), ontological foundations (the fundamentality of existence versus analytical ontology), and the scope of their responses to the three types of evil. Ultimately, this research argues that Motahhari's fluid and systematic approach moves beyond Plantinga's defense, not only in negating the incompatibility but also in providing a philosophical explanation for evils and their justification within “the best possible system”. Furthermore, it offers a theoretical framework for assessing the efficacy of theodicies and defences in addressing all dimensions of the problem of evil. مسئلۀ شر به عنوان یکی از چالش‌های بنیادین فلسفه دین، در دوران معاصر عمدتاً در سه تقریرِ منطقی، قرینه‌ای و گزاف صورت‌بندی شده است. این مقاله با رویکردی تطبیقی-تحلیلی به واکاوی پاسخ‌های مرتضی مطهری و الوین پلانتینگا، دو اندیشمند برجسته، به این تقریرها می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که مطهری با تلفیق مبانی فلسفه صدرایی (به‌ویژه اصالت وجود، تشکیک وجود و عدمی بودن شر) و رویکردی کلامی، پاسخی جامع و چندسطحی به هر سه تقریر ارائه می‌دهد. وی برای تقریرهای منطقی و قرینه‌ای، با تکیه بر تحلیل‌های فلسفی، شر را امری عدمی و لازمۀ جهان مادیِ دارای مراتب وجود می‌داند و در مواجهه با شر گزاف، با ارجاع به محدودیت معرفت بشری و حکمت نظام احسن، به تبیینی کلامی متوسل می‌شود. در‌مقابل، پلانتینگا با وفاداری به روش فلسفی تحلیلی و با محوریت «دفاع مبتنی بر اختیار»، عمدتاً بر رد تعارض منطقی میان وجود شر و صفات الهی متمرکز است و دایره مسئولیت فلسفی خویش را اساساً به تقریر منطقی و شر اخلاقی محدود می‌کند. نقطه افتراق اصلی این دو دیدگاه، در روش (تلفیقی در مقابل تک‌ساحتی)، مبانی هستی‌شناختی (اصالت وجود در مقابل هستی‌شناسی تحلیلی) و گستره پاسخگویی به انواع سه‌گانه شر نهفته است. این پژوهش در نهایت استدلال می‌کند که رویکرد سیال و نظام‌مند مطهری، نه‌تنها در نفی تعارض بلکه در تبیین فلسفی شرور و توجیه آن در نظام احسن، فراتر از دفاعیه پلانتینگا حرکت کرده و چارچوبی نظری برای سنجش کارآمدی تئودیسه‌ها و دفاعیه‌ها در مواجهه با تمامی ابعاد مسئلۀ شر ارائه می‌دهد.

https://www.aghlodin.ir/article_245813_394a49e7021d67db2af2a209cdac3436.pdf

آیت الله دکتر احمد بهشتی عقل و دین ۲۵۸۸-۳۸۱X 16 31 2024 10 22 Investigating the Concern of "Genetic Engineering and Changing Human Identity" Based on the Philosophical Foundations of Mulla Sadra and Ibn Sina بررسی دغدغه «مهندسی ژنتیک و تغییر هویت انسانی» بر اساس مبانی فلسفی ملاصدرا و ابن‌سینا 101 120 245815 FA ملیحه خدابنده بایگی استادیار، گروه معارف اسلامی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران، مهدی بیات مختاری دانشیار دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه نیشابور، نیشابور، ایران مصطفی مؤمنی دانشیار گروه معارف اسلامی، دانشگاه علوم پزشکی سبزوار، سبزوار، ایران Journal Article 2025 11 18 Science advances from the beginning of the Renaissance have created many challenges for thinkers and believers. Such challenges that made it necessary to raise the issue of the relationship between science and religion. Biology and consequently genetics caused deep challenges in this field. The discovery of DNA molecules and human genomes and the ability of experts to change human genetic makeup were among the main things that provided the basis for discussion between this knowledge and religious thought more than the time before it. There are many questions and doubts in this field. In this article, with a descriptive-analytical method, we have focused on the challenge of whether human genetic engineering and its manipulation lead to a change in human identity or not. The authors claim that according to a careful look at the foundations of Hikmat al-Mashah in the knowledge of soul (marefat-al-nafs) and also from the physical aspect of the existence of the soul in transcendental wisdom, genetic changes can affect the soul and its conditions, and this concern cannot be resolved by carefully looking at the basics of Hikmat al-Mashai and Sadrai. In this article, we have explained this claim by stating the basics of these two philosophical systems. پیشرفت‌های علمی از اوایل قرون رنسانس به بعد چالش‌های زیادی برای متفکران و خداباوران به‌وجود آورده است. همین چالش‌ها بود که طرح مسئله رابطه علم و دین را ضروری ساخت. زیستشناسی و به تبع آن ژنتیک، موجب ایجاد چالش‌های عمیق در این زمینه گردید. کشف مولکول‌های DNA و ژنوم‌های انسانی و توانایی متخصصان در تغییر آرایش ژنی انسان، از عمده مواردی بود که زمینه بحث گفتگو بین این دانش و اندیشه مذهبی را بیش از پیش فراهم ساخت. پرسش‌‌ها و شبهات متعددی در این زمینه مطرح است که در این نوشتار با روش توصیفی-تحلیلی، بر این چالش تمرکز شده است که آیا مهندسی ژنتیک انسان و دستکاری آن منجر به تغییر هویت انسان نیز می‌گردد؟ نگارندگان مدعیاند که برحسبِ نگاه دقیق به مبانی حکمت مشاء در نفسشناسی و نیز با لحاظ جسمانی‌الحدوث بودن نفس در حکمت متعالیه، تغییرات ژنتیکی میتواند بر نفس و احوالات آن تأثیرگذار باشد و با دقت در مبانی حکمت مشائی و صدرایی این دغدغه مرتفع نمیشود. در این نوشتار این ادعا را با بیان مبانی این دو نظام فلسفی تبیین کرد‌هایم.

https://www.aghlodin.ir/article_245815_d48b8451277e5ff1ecff1ec38ec3c0df.pdf

آیت الله دکتر احمد بهشتی عقل و دین ۲۵۸۸-۳۸۱X 16 31 2024 10 22 An Analysis of the Internal Contradictions of the Baháʼí Faith in Its Claim of Compatibility with Science and Reason تحلیل تناقض‌های درونی بهائیت در ادعای مطابقت با علم و عقل 121 138 245816 FA حسین زارع استادیار گروه معارف اسلامی، دانشکده پزشکی، دانشگاه علوم پزشکی همدان، همدان، ایران، 0009-0001-0566-6122 حسین قربانی مبین استادیار گروه معارف اسلامی دانشگاه صنعتی قم، قم، ایران علی عزیزخانی استادیار گروه معارف اسلامی، واحد کرج، دانشگاه آزاد اسلامی، کرج، ایران، (نویسنده مسئول)، Journal Article 2025 11 30 This research aims to analyze and critically evaluate the Baháʼí faith’s claim of compatibility with reason and science, and to examine the internal coherence of this claim in the light of the religion’s own main texts. Employing a descriptive-analytical method and relying on library-based research, the study examines primary Baháʼí sources (the Bayan, the Aqdas, the Iqan, the Mufawadat) and other first-hand sources, the data has been collected and analyzed. The findings indicate that this claim is confronted with fundamental inconsistencies, including the restrictive attitude of the founders of the Baháʼí Faith toward the pursuit of knowledge and their explicit rejection of rationalism, the articulation of laws and beliefs incompatible with the findings of the empirical sciences-such as the claim regarding the possibility of alchemically transmuting copper into gold and the denial of the validity of the three traditional sources of knowledge and cognition-sense perception, reason, and transmitted authority (revelation)-by ‘Abdu’l-Bahá, replacing them with the concept of “Holy Effulgence (Fayḍ-i Quds).” Such positions effectively preclude any meaningful rational dialogue or critical evaluation. The claim of compatibility with science and reason in the Baháʼí faith is not a genuine innovation; rather, its antecedence is clearly traceable in Islamic texts. Owing to its manifest internal contradictions and the explicit rejection of rational and scientific foundations by the founders of the faith themselves, this claim lacks authenticity and internal coherence, serving primarily a promotional and justificatory function, and stands in direct opposition to the robust epistemological framework of Islam. این پژوهش با هدف تحلیل و ارزیابی انتقادی ادعای مطابقت آیین بهائیت با عقل و علم و سنجش انسجام درونی این ادعا با متون بنیادین همان آیین انجام شده است. این تحقیق با روش توصیفی-تحلیلی و با اتکا بر مطالعه کتابخانه‌ای متون اولیه بهائی (بیان، اقدس، ایقان، مفاوضات) و منابع دست اول به گردآوری و تحلیل داده‌ها پرداخته است. یافته‌های پژوهش حکایت از آن دارد که ادعای مذکور با ناسازگاری‌های اساسی چون رویکرد بازدارنده بنیان‌گذاران بهائیت نسبت به فراگیری دانش و طرد صریح عقل‌گرایی از سوی آنان، طرح احکام و باورهای ناسازگار با یافته‌های علوم تجربی ازجمله ادعای امکان کیمیاییِ تبدیل مس به طلا و انکار اعتبارِ منابع سه‌گانهٔ شناخت و معرفت -حس، عقل و نقل- توسط عبدالبهاء و جایگزینی آن با مفهوم «فیض قدس» مواجه است که امکان هرگونه گفتگوی عقلی و ارزیابی نقادانه را به‌ کلّی منتفی می‌سازد. ادعای مطابقت با علم و عقل در بهائیت نه‌تنها نوآوری نبوده، بلکه پیشینه آن به‌وضوح در متون اسلامی قابل‌ردیابی است و به دلیل تناقض‌های درونی آشکار و ردِّ صریح مبانی عقلانی و علمی توسط خود بنیان‌گذاران این آیین، فاقد هرگونه اصالت و انسجام درونی است، بلکه کارکردی تبلیغاتی-توجیهی داشته و در تقابل کامل با نظام مستحکم معرفت‌شناختی اسلام قرار می‌گیرد.

https://www.aghlodin.ir/article_245816_4eb0cf199e3a2ce80a5460eb5d1b1541.pdf

آیت الله دکتر احمد بهشتی عقل و دین ۲۵۸۸-۳۸۱X 16 31 2024 10 22 The Role of the Imaginal World in Explaining the Afterlife in the Illuminationist System and Solving Its Defects in Mulla Sadra’s Philosophy نقش عالم مثال در تبیین مباحث مرتبط با معاد در نظام اشراقی و رفع اشکالات آن در حکمت صدرایی 139 158 245817 FA عرفانه محمدزاده حقیقی استادیار گروه آموزش معارف اسلامی، دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران، 0009-0006-5477-3633 محمد تقی زاده استادیار گروه حقوق، دانشگاه ادیان و مذاهب، قم، ایران 0009-0000-5853-9939 Journal Article 2025 12 06 Explaining the states of souls after death is among the most fundamental and complex issues in Islamic philosophy and theology, and it has been discribed differently by various thinkers. Suhrawardi, with his distinctive illuminationist approach, offered explanations for these matters, while Mulla Sadra critiqued his interpretations and proposed solutions to solve the theoretical defects in Suhrawardi’s system. This study, using a descriptive-analytical and comparative method and based on Suhrawardi’s primary works, his commentators, and Mulla Sadra’s interpretations, seeks to answer the following questions: How does Suhrawardi explain the postmortem states of souls, heaven and hell, and bodily resurrection? What criticisms did Mulla Sadra raise, and how did he resolve them? The findings show that Suhrawardi explains the postmortem states of souls through the concept of the descending “imaginal world” and the notion of the “suspended exemplar”. However, his neglect of the connected imagination as well as his materialistic understanding of the faculty of imagination introduced shortcomings in his theory. Mulla Sadra, by affirming the immateriality of the imaginative faculty and recognizing the imaginal world in the ascending arc, resolved these weaknesses. This resulted in a more precise understanding of the imaginal body and a more comprehensive theory of the soul’s postmortem states, providing a rational framework for the fulfillment of prophetic promises regarding heaven, hell, and bodily resurrection. تبیین چگونگی احوال نفوس پس از مرگ، از اساسی‌ترین و پیچیده‌ترین مسائل فلسفی و کلامی به ‌شمار می‌آید و آراء مختلفی پیرامون آن مطرح شده است. سهروردی، با رویکردی خاص به این مسئله پرداخته و توضیحاتی ارائه داده که بعد از وی، مورد‌نقد ملاصدرا قرار گرفته است. ملاصدرا ضمن بررسی دیدگاه سهروردی، تلاش نموده کاستی‌های نظریه وی را نشان داده و راه‌حل‌هایی برای رفع آن ارائه دهد. این مقاله با روش توصیفی‌ـ‌تحلیلی و مقایسه‌ای و با اتکا بر آثار اصلی سهروردی و شارحان وی و تفسیرهای ملاصدرا در پی پاسخ‌گویی به این پرسش‌ها است که سهروردی احوال نفوس پس از مرگ، بهشت و دوزخ و معاد جسمانی را چگونه تبیین می‌نماید و ملاصدرا چه اشکالاتی را به دیدگاه‌ وی وارد ساخته و چگونه آنها را رفع می‌نماید؟ نتایج تحقیق نشان می‌دهد که سهروردی ازطریقِ اثبات عالم مثال نزولی و طرح مثل معلقه، احوال نفوس پس از مرگ را تبیین می‌نماید. بااین‌حال، مادی‌ پنداشتن قوۀ خیال و غفلت او از عالم مثال صعودی، موجب شده نظریه او دچار کاستی گردد. ملاصدرا با اثبات تجرد قوۀ خیال و پذیرش عالم مثال در قوس صعود، نقاط ضعف دیدگاه سهروردی را برطرف نموده و فهمی دقیق‌تر از بدن مثالی و نظریه‌ای جامع‌تر در باب احوال نفوس و تحقق وعده‌های نبوی در باب بهشت و جهنم و معاد جسمانی به‌ دست می‌دهد.

https://www.aghlodin.ir/article_245817_8e8accec884ac293468961c0cdfb2038.pdf

آیت الله دکتر احمد بهشتی عقل و دین ۲۵۸۸-۳۸۱X 16 31 2024 10 22 Genealogy and Theological Critique of the "Religion of Humanity": Analyzing the Internal Contradictions of Comtean Humanism Vis-à-vis Islamic View on Huminity تبارشناسی و نقد کلامی نظریه "دین انسانیت"؛ واکاوی تناقضات درونی اومانیسمِ کُنت در تقابل با انسان‌شناسی اسلامی 159 180 245818 FA ابراهیم عزیزی اصل دکترای فقه و مبانی حقوق، حوزه علمیه قم، 0009-0007-9738-7123 Journal Article 2025 12 08 The Western epistemic transition from theocentrism to secular humanism led to Auguste Conte’s formulation of the “Religion of Humanity,” believing to replace God with “humanity” by eliminating the sacred. This study aims to trace the genealogy of this theory and critically examine it through Islamic theological foundations as well as the Islamic view on huminity. It asks whether a “man-made religion” can genuinely ensure human flourishing and meet innate spiritual needs. Using a descriptive–analytical method and a dual interior and exterior critical approach on religion, the research draws on library sources, positivist writings, and primary Islamic texts. The findings indicate that the Religion of Humanity is marked by structural contradictions, such as “sacralization without transcendence,” conceptual ambiguity regarding its abstract object of devotion, and the absence of binding moral authority. In contrast, Islamic view on huminity -through the doctrines of fiṭrah and comprehensive human development- establishes a balanced relation between the earthly and transcendent dimensions of human existence and by special concern on “intrinsic dependence” and “boundless perfectionism” shows that true human identity is realized only through connection with the Divine, not by an illusiory independce from Him. Thus, Comte’s project results not in positioning manking on God’s elevated throne, but in mankind’s spiritual emptiness and his fall. Overcoming the modern crisis of meaning requires not the “humanization of religion”, but the “spiriualization of the human”. گذار معرفتی غرب از خدامحوری به اومانیسم سکولار، منجر به ظهور نظریه «دین انسانیت» توسط آگوست کنت شد؛ مکتبی که با حذف ساحت قدسی، مدعیِ جایگزینی «انسانیت» به‌جای «خدا» است. پژوهش حاضر با هدف تبارشناسی این نظریه و نقد آن براساسِ مبانی کلامی و انسان‌شناختی اسلام انجام شده است تا به این پرسش پاسخ دهد که آیا «دینِ انسان‌ساخت» توانایی تأمین سعادت و پاسخ به نیازهای فطری بشر را دارد؟ این پژوهش به روش توصیفی-تحلیلی و با رویکرد انتقادی (درون‌دینی و برون‌دینی) سامان یافته است. گردآوری اطلاعات به‌شیوه‌کتابخانه‌ای و با مراجعه به آثار مبنایی پوزیتیویسم و متون اصیل اسلامی صورت گرفته است. واکاوی‌ها نشان می‌دهد که نظریه دین انسانیت گرفتار «تناقضات درونی» جدی‌ است؛ از‌جمله پارادوکسِ «تقدس‌زایی بدون امر متعالی»، تزلزل در مفهومِ انتزاعیِ معبود (انسانیت) و فقدانِ ضمانتِ اجرایی. درمقابل، اسلام با طرح نظریه «فطرت» و الگوی «جامعیت»، تعادلی حکیمانه میان ابعاد ناسوتی و لاهوتی انسان برقرار می‌سازد. انسان‌شناسی اسلامی با تأکید بر «فقر ذاتی» و «کمال‌طلبی نامتناهی»، اثبات می‌کند که هویت حقیقی انسان تنها در پرتو اتصال به مبدأ هستی (انسان دینی) معنا می‌یابد، نه در استقلالِ توهمی از آن. پروژه «دین انسانیت» تلاشی ناکام برای نشاندن انسان بر تخت الوهیت بود که نتیجه‌ای جز تهی‌شدگی از معنا و تنزل مقام انسان نداشت. راه برون‌رفت از بحران معنویت مدرن، نه در «انسانی کردن دین»، بلکه در «دینی شدن انسان» است.

https://www.aghlodin.ir/article_245818_4e82bf85a43700aae3419f5852aecfea.pdf

آیت الله دکتر احمد بهشتی عقل و دین ۲۵۸۸-۳۸۱X 16 31 2024 10 22 The Nature of Moderate Reason and the Explanation of its Place in Understanding Truth چیستی عقل اعتدالی و تبیین جایگاه آن در فهم حقیقت 181 200 245819 FA علیرضا کرمانی دانشیار، گروه عرفان موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی، 0000-0002-6731-419X Journal Article 2026 05 03 This study examines the nature, status, and characteristics of “moderate reason” as an intellectual and practical virtue within the Islamic tradition. Moderate reason is an ethical‑epistemic faculty that, through harmonizing and governing all human faculties, brings about existential balance and unites knowledge and action on the path of human perfection. Rooted in human nature (fiṭra), this form of reason is inseparably linked to religious orientation and moral commitment. It is faith‑centered, viewing true faith as more than logical assent-encompassing practical commitment and spiritual experience. Recognition of the gradational (tashkīkī) nature of reality and knowledge, along with epistemic humility and awareness of cognitive limitations, are among its key features. An analysis of Qur’anic verses and traditions of the Ahl al‑Bayt (a) alongside the views of Muslim thinkers shows that moderate reason- manifested in the integration of theory and practice- constitutes the foundation of perfected reason in the Islamic tradition. The conclusion underscores the importance of moderate reason as a comprehensive and effective framework for understanding religion, capable of offering a living, guiding interpretation of religion in the pursuit of truth and goodness. این پژوهش به تبیین چیستی، جایگاه و مختصات «عقل اعتدالی» به‌مثابه فضیلتی علمی و عملی در سنت اسلامی می‌پردازد. عقل اعتدالی «ملکه‌ای اخلاقی–معرفتی» است که با مدیریت همه قوای نفس، اعتدال وجودی را تحقق می‌بخشد و علم و عمل را در مسیر کمال انسانی به وحدت می‌رساند. عقل اعتدالی بر فطرت استوار بوده و پیوندی ناگسستنی با دین‌محوری و اخلاق‌مداری دارد. این عقل، ایمان‌مدار است و حقیقت ایمان را فراتر از تصدیق منطقی و شامل التزام عملی و تجربه معنوی می‌داند. پذیرش مراتب تشکیکی واقعیت و معرفت، تواضع معرفتی و آگاهی از محدودیت‌های شناختی، از دیگر ویژگی‌های این عقل به‌شمار می‌رود. تحلیل آیات قرآن و روایات اهل‌بیت (علیهم‌السلام) در کنار آرای متفکران مسلمان نشان می‌دهد که عقل اعتدالی که خود را در پیوند نظر و عمل ظهور می‎دهد، بنیان کمال عقل در سنت اسلامی است. نتیجه‌گیری پژوهش بر اهمیت توجه به عقل اعتدالی به‌عنوان چارچوبی جامع و کارآمد برای دین‌شناسی تأکید دارد که می‌تواند فهمی زنده و هدایت‌گر از دین در مسیر حقیقت و خیر ارائه دهد.

https://www.aghlodin.ir/article_245819_857e5001f0ee203efd7caca90262f7a9.pdf

آیت الله دکتر احمد بهشتی عقل و دین ۲۵۸۸-۳۸۱X 16 31 2024 10 22 An Investigation into the Muʿtazilite Encounter with Christianity and Christians بررسی مواجهه معتزله با مسیحیت و مسیحیان 200 217 245820 FA علی رنجبر دانش آموخته دکترای ادیان و عرفان، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی (ره)، 0000-0002-3068-4162 Journal Article 2026 02 16 Islam is a monotheistic religion that, following its inception, embarked on extensive conquests. From the very beginning of the Islamic conquests, cultural and theological encounters between Islam and other religions, particularly Christianity, also commenced. In this confrontation, adherents of other religions, upon hearing the logic and doctrines of Islam, either recognized its veracity and embraced it or rose in opposition to it. In response to these detractors, Muslims engaged in the rational explanation and defense of Islamic teachings. Christianity was among the primary religions with which Muslims came into contact. In their encounter with Islam, Christians authored polemical refutations targeting the Qur’an and Islamic teachings, as well as attempting to propagate their own beliefs and dogmas among Muslims. Employing a descriptive-analytical methodology, this study examines the encounter of the Muʿtazila -a major early Islamic theological school- with Christianity and Christians. The findings reveal that during their engagement with Christianity and Christians, the Muʿtazila sought to demonstrate the truth of Islam through theological disputations and explanations, and they composed refutations against Christian opposition and hostility toward Islam, adopting a rationalist framework to explain Islamic teachings. Consequently, rather than blindly accepting Christian polemical arguments against Islamic teachings, the Muʿtazila countered them with rigorous rational arguments- which resulted in the growth and intellectual development of Muʿtazilite thought. سلام ازجمله ادیان الهی است که پس از ظهور فتوحاتی داشته است. از همان آغاز فتوحات اسلامی، ‏رویارویی‌های فرهنگی ‏و کلامی اسلام و ادیان دیگر مانند مسیحیت نیز آغاز شد. در این مواجهه، پیروان ‏سایر ادیان با شنیدن منطق و آموزه‌های ‏اسلام، یا به حقانیت آن پی می‌بردند ‏و اسلام را می‌پذیرفتند یا به مخالفت با آن می‌پرداختند. مسلمانان در مواجهه با ‏مخالفین اسلام، به ‏تبیین عقلی آموزه‌های اسلام ‏و دفاع از آن می‌پرداختند. دین مسیحیت ازجمله ادیانی است که مسلمانان در ‏مواجهه با آنان قرار گرفتند. مسیحیان ‏در مواجهه با اسلام در مقابل قرآن و آموزه‌های اسلامی ردیه می‌نوشتند و سعی در نفوذ باورها ‏و عقایدشان در میان ‏مسلمانان داشتند.‏ در این تحقیق با روش توصیفی تحلیلی به بررسی مواجهه فرقه معتزله، که از جمله فرق اسلامی بودند، با مسیحیت و مسیحیان پرداخته شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد، معتزله به هنگام مواجهه ‏با مسیحیت و مسیحیان، با ‏مناظره و تبیین ‏عقاید اسلامی، سعی در اثبات حقانیت دین اسلام داشتند و علیه مخالفت و دشمنی آنان با اسلام، ردّیه ‏می‌‏نوشتند و با روشی عقلی به ‏تبیین آموزه‌های اسلام می‌پرداختند. بنابراین معتزله در مواجهه با مسیحیان، سخنان آنان را بر ‏علیه معارف اسلامی، به‌طور کورکورانه قبول نمی‌کردند، بلکه با استدلال عقلی به مبارزه با آنان می‌پرداختند و این موجب ‏رشد و پرورش افکار معتزلیان شد.

https://www.aghlodin.ir/article_245820_aea7afd441e06142f07a10d7971be233.pdf